Genetik hastalıkları önlemede Preimplantasyon Genetik Tanı

Genetik hastalıklar üzerine yapılan araştırmalar, günümüzde yalnızca bir hastalığı tanımlamakla kalmıyor, aynı zamanda hastalığın hiç ortaya çıkmaması için de çözümler sunuyor.

Dünyada yaklaşık 400 milyon insan nadir hastalıklarla yaşıyor, bu hastaların yarısı çocuk. Bu hastalıkların %80’i genetik kökenli ve %95’inin onaylı bir tedavisi bulunmuyor.^[1]Global Edition. Pearson UK. Global Genes. (2024, June 27). RARE Disease Facts – Global genes. https://globalgenes.org/rare-disease-facts/

Bu veriler, genetik hastalıkların sadece bireyleri değil, aileleri, toplum sağlığını ve sağlık sistemlerini doğrudan etkilediğini gösteriyor. Bu bağlamda, erken tanı ve tedavi, yaşam kalitesini artırmak ve komplikasyonları azaltmak açısından büyük önem taşıyor.

İnsan genomunda yaklaşık 20.000 gen bulunur ve bunların sadece birinde oluşan bir değişiklik (mutasyon) ciddi bir hastalığa yol açabilir. Bu mutasyonlar, genetik materyalin yapısını veya miktarını değiştirerek genetik hastalıklara neden olabilir. Bazı mutasyonlar doğrudan hastalık yaratırken, bazıları yalnızca hastalığa yatkınlık oluşturur.  Bilimdeki ilerlemeler sayesinde, genetik hastalıklar için bazı yenilikçi tedaviler kullanılmaya başlandı, örneğin CRISPR’a dayanan gen düzenleme teknolojileri hatalı genleri düzeltme yolunda önemli adımlar atıyor. Tedavi yöntemlerinin yanı sıra bunların gelecek nesillere aktarımının önüne geçen önleme stratejileri de geliştiriliyor.

Bu yazıda genetik hastalık türlerine, mevcut tedavi yöntemlerine değinecek, günümüzde klinik olarak kullanılan ve genetik hastalıkların önlenmesinde birçok çift için umut ışığı olan Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT) üzerinde duracağız.^[2]Braude, P., Pickering, S., Flinter, F. et al. Preimplantation genetic diagnosis. Nat Rev Genet 3, 941–953 (2002). https://doi.org/10.1038/nrg953

Genetik hastalıkların türleri

Genetik hastalıklar, DNA’mızda meydana gelen değişikliklerle ortaya çıkar. Ancak her genetik hastalık aynı şekilde oluşmaz. Bilim insanları bu hastalıkları dört ana gruba ayırır: tek gen (monojenik) hastalıkları, kromozomal bozukluklar, multifaktöriyel (polijenik) genetik hastalıklar ve mitokondriyal genetik hastalıklar.^[3]Robinson, A., Fridovich-Keil, . Judith L. and Fridovich,. Irwin (2024, October 19). human genetic disease. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/science/human-genetic-disease

Tek gen hastalıklarında, yalnızca bir gendeki mutasyon hastalığa yol açar; FMF, SMA ve Talasemi bu gruba örnektir. Kromozomal genetik hastalıklar, hücre bölünmesindeki hatalardan kaynaklanır; Down Sendromu en bilinenlerindendir. Multifaktöriyel genetik hastalıklar genetik ve çevresel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkar; diyabet, kanser ve Alzheimer gibi. Mitokondriyal genetik hastalıklar ise enerji üretiminden sorumlu hücre yapılarındaki genetik bozukluklarla ilişkilidir. Bu hastalıklara Kearns-Sayre sendromu, MELAS ve Leigh sendromu gibi sinir ve kas problemleriyle seyreden rahatsızlıklar örnek verilebilir.

Genetik hastalıklar tedavi edilebilir mi?

Genetik hastalıkların çoğu bugün için kökten tedavi edilemiyor. Mevcut tedavi yöntemlerini belirtileri kontrol altına alan geleneksel yöntemler ve hastalıkların ana nedenlerine odaklanan yenilikçi yöntemler olarak ikiye ayırabiliriz. Kan nakli, cerrahi müdahaleler ve semptomları hafifletmeye yönelik ilaç tedavileri geleneksel yaklaşımlar arasında yer alıyor (Şekil 1). Bu yöntemler hastalığın kendisini ortadan kaldırmasa da, yaşam kalitesini artırma ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatma konusunda önemli katkılar sağlıyor.

Son yıllarda geliştirilen yenilikçi tedavi yöntemleri ise daha kalıcı çözümler sunmayı hedefliyor (Şekil 2).

Gen terapisi, bu alandaki en dikkat çekici gelişmelerden biri olarak, hatalı genin yerine sağlıklı bir genin yerleştirilmesini veya işlevi bozulan genin düzeltilmesi demek. Bu yöntem, bazı genetik hastalıklar için kalıcı tedavi potansiyeli taşıyor.^[4]Li, T., Yang, Y., Qi, H., Cui, W., Zhang, L., Fu, X., He, X., Liu, M., Li, P., & Yu, T. (2023). CRISPR/Cas9 therapeutics: progress and prospects. Signal Transduction and Targeted Therapy, 8(1). https://doi.org/10.1038/s41392-023-01309-7^[5]Braga, L. a. M., Filho, C. G. C., & Mota, F. B. (2022). Future of genetic therapies for rare genetic diseases: what to expect for the next 15 years? Therapeutic Advances in Rare Disease, 3, 263300402211008. https://doi.org/10.1177/26330040221100840^[6]Baylot, V., Le, T. K., Taïeb, D., Rocchi, P., & Colleaux, L. (2024). Between hope and reality: treatment of genetic diseases through nucleic acid-based drugs. Communications Biology, 7(1). https://doi.org/10.1038/s42003-024-06121-9  Örneğin, Adenozin Deaminaz eksikliğine bağlı ağır kombine immün yetmezlik (ADA-SCID) için geliştirilen Strimvelis™, Avrupa Birliği İlaç Ajansı (EUDA) tarafından 2016’da onaylandı ve bu alanda onaylanan ilk gen terapilerinden biri oldu. Görme kaybına yol açan RPE65 kaynaklı kalıtsal retina distrofilerinde kullanılan Luxturna™, 2017’de onaylanarak ilk gen terapisi olarak dikkat çekti. Spinal musküler atrofi (SMA) hastalığında SMN1 genini hedef alan Zolgensma™, 2019’da ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) onayı aldı ve özellikle bebeklerde erken tedaviyle motor fonksiyonların korunmasına katkı sağladı. 2023’te onaylanan Lyfgenia™, orak hücre anemisinde bozulmuş hemoglobini düzeltmek amacıyla hastanın kendi kök hücrelerine gen aktarımı yapılan kişiye özgü bir terapi olarak uygulanıyor. Aynı yıl, Vyjuvek™ adlı topikal gen tedavisi, epidermolizis bülloza gibi nadir cilt hastalıklarında gen düzeyinde onarıma olanak tanıyan yeni bir tedavi seçeneği sundu.

Diğer bir çığır açıcı yaklaşım ise CRISPR’a dayalı gen düzenleme teknolojileri. Bu teknoloji, DNA’da hastalığa yol açan bölgeyi yüksek hassasiyetle tespit edip keserek düzeltilmesine imkan veriyor. Örneğin, 2025’te New England Journal of Medicine’de yayımlanan bir makale, ölümcül seyreden karbamoil-fosfat sentetaz 1 eksikliği olan bir bebek için yalnızca altı ayda kişiye özel bir CRISPR tabanlı tedavi geliştirildiğini ve başarıyla uygulandığı duyurdu.^[7]Doğuştan gelen ve nadir görülen bu hastalık, kandaki amonyak seviyesinin hızla yükselmesine yol açarak beyin hasarı, koma ve ölüme neden olabilir. Bu tedavi sayesinde bebeğin protein alımı artırıldığı, ilaç ihtiyacının yarıya düşürüldüğü ve ciddi bir yan etki gözlenmediği duyuruldu.^[8]Musunuru, K.ve diğ. (2025). Patient-Specific In Vivo Gene Editing to Treat a Rare Genetic Disease. The New England journal of medicine, 392(22), 2235–2243. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2504747

Benzer şekilde, Weill Cornell Tıp Fakültesi’nde yapılan bir çalışmada prostat kanserine neden olan bir genetik mutasyon CRISPR kullanılarak başarıyla hedef alındı^[9]Serio, R. N. ve diğ. (2024). Clonal Lineage Tracing with Somatic Delivery of Recordable Barcodes Reveals Migration Histories of Metastatic Prostate Cancer. Cancer discovery, 14(10), 1990–2009. https://doi.org/10.1158/2159-8290.CD-23-1332 ve bu teknoloji şu anda çeşitli genetik hastalıklar için yürütülen klinik çalışmalarda test ediliyor.^[10]Laurent, M., Geoffroy, M., Pavani, G., & Guiraud, S. (2024). CRISPR-Based Gene Therapies: From Preclinical to Clinical Treatments. Cells, 13(10), 800. https://doi.org/10.3390/cells13100800^[11]CRISPR Clinical Trials: A 2024 Update – Innovative Genomics Institute (IGI). (2024, March 14). Innovative Genomics Institute (IGI). https://innovativegenomics.org/news/crispr-clinical-trials-2024/

Yenilikçi tedavi yaklaşımları arasında yer alan kök hücre tedavisi ise, farklı hücre tiplerine dönüşebilme yeteneğine sahip hücrelerin kullanılmasıyla hasarlı dokuların onarılmasını ve sağlıklı hücrelerin yeniden üretilmesini sağlıyor.^[12]Bashor, C. J., Hilton, I. B., Bandukwala, H., Smith, D. M., & Veiseh, O. (2022). Engineering the next generation of cell-based therapeutics. Nature Reviews Drug Discovery, 21(9), 655–675. https://doi.org/10.1038/s41573-022-00476-6

Tüm bu tedavi seçenekleri, genetik hastalıkların daha etkili ve kalıcı biçimde yönetilmesinde büyük potansiyele sahip olsa da, yüksek maliyet, tedavinin uzun vadeli etkinliği ve yan etkilerine dair bilinmezlikler, ayrıca etik ve sosyal tartışmalar gibi bazı sınırlamalar hâlâ gündemde yerini koruyor.

Tanı ve önleme stratejileri 

Ailede genetik hastalık öyküsü bulunan ve çocuk sahibi olmayı planlayan çiftler için genetik danışmanlık, risklerin değerlendirilmesi ve uygun testlerin önerilmesi açısından son derece önemli bir rol oynar. Taşıyıcılık testleri, genetik hastalık riskini önceden anlamaya yardımcı olur. Gebeliğin erken döneminde yapılan prenatal tarama testleri, bebeğin bazı kromozom sorunlarını işaret edebilir. Daha kesin sonuç veren prenatal tanı testleri ise (amniyosentez gibi), riskli durumlarda bebeğin genetik hastalık taşıyıp taşımadığını net olarak belirler. Doğum sonrası yenidoğan taramaları ise erken müdahale için kritik hastalıkları tespit eder.

Tüm bu erken tanı araçları, hem tedaviye zamanında başlanmasını hem de önleyici müdahalelerin erken dönemde uygulanabilmesine imkan verir.

Yazının başında bahsettiğimiz preimplantasyon genetik tanı (PGT) da tüp bebek yöntemine eşlik eden etkili bir yöntemdir. PGT’ye daha yakından bakalım.

PGT nedir ve ne işe yarar?

PGT, tüp bebek (IVF) yöntemi ile oluşturulan embriyoların, rahme yerleştirilmeden önce genetik olarak incelenmesini sağlayan ileri düzey bir uygulamadır. Bu yöntemin temel amacı, kalıtsal hastalık riski taşıyan embriyoları belirlemek ve yalnızca genetik açıdan sağlıklı embriyoların transfer edilmesini sağlamaktır.  Bu yöntem, kalıtsal hastalıkların aile içinde tekrarını azaltarak sağlıklı çocuk sahibi olmayı kolaylaştırır. Özellikle genetik hastalık öyküsü olanlar, taşıyıcılar, tekrarlayan düşük yaşayanlar ve 35 yaş üstü kadınlar için önerilir.^[13]Tian, Y., Li, M., Yang, J., Chen, H., & Lu, D. (2024). Preimplantation genetic testing in the current era, a review. Archives of gynecology and obstetrics, 309(5), 1787–1799. https://doi.org/10.1007/s00404-024-07370-z

PGT süreci genetik danışmanlık ve risk değerlendirmesi ile başlar. Risk taşıyan çiftler bilgilendirilir ve IVF ile oluşturulan embriyolar arasından sağlıklı olanlar seçilerek rahme transfer edilir. Gebelikte gerekirse prenatal testlerle fetüs tekrar değerlendirilir ve ek destek sağlanır.

Bilgi Notu: Farklı ülkelerde PGT uygulamalarına yönelik çeşitli kısıtlamalar bulunmaktadır. Örneğin, Almanya’da her vaka etik kurul onayından geçerken, Türkiye’de etik kurul onayı zorunlu olmamakla birlikte, Sağlık Bakanlığı etik standartları denetlemektedir.

PGT ile hangi hastalıklar önlenebilir?

PGT özellikle Akdeniz Anemisi (Beta Talasemi), Spinal Müsküler Atrofi (SMA), Duchenne Kas Distrofisi (DMD), Tay-Sachs Hastalığı, Kistik Fibrozis, Ailevi Akdeniz Ateşi, Huntington Hastalığı, Hemofili gibi tek gen hastalıklarının önlenmesinde etkili olabilir. ^[14]Gudapati, S., Chaudhari, K., Shrivastava, D., & Yelne, S. (2024). Advancements and Applications of Preimplantation Genetic Testing in In Vitro Fertilization: A Comprehensive Review. Cureus, 16(3), e57357. https://doi.org/10.7759/cureus.57357 ^[15]SGK Geri Ödeme Kapsamına Dahil Edilen PGT İle İlgili Detaylı Bilgi. (n.d.). https://www.sma.org.tr/duyuru/529/sgk-geri-odeme-kapsamina-dahil-edilen-pgt-ile-ilgili-detayli-bilgi

Bunların dışında, PGT’nin önemli bir diğer kullanımı HLA tiplendirmedir. Bu test, kan nakli veya organ bağışı için uygun donörlerin belirlenmesinde yardımcı olur. PGT sayesinde embriyoların bağışıklık uyumu da değerlendirilebilir ve böylece “kök hücre vericisi donör” doğumu gibi özel tedaviler mümkün olur.^[16]Tur-Kaspa, I., & Jeelani, R. (2015). Clinical guidelines for IVF with PGD for HLA matching. Reproductive biomedicine online, 30(2), 115–119. https://doi.org/10.1016/j.rbmo.2014.10.007 Ayrıca, PGT kromozomal yapısal sorunları da tespit eder. Kromozomlarda kopma (kırık-DNA breaks) veya yer değiştirme (translokasyon) gibi anormallikler, düşük riskini artırabilir. PGT sayesinde bu tür embriyolar belirlenerek sağlıklı olanlar seçilir ve gebelik kaybı riski azaltılır.^[17]Gudapati, S., Chaudhari, K., Shrivastava, D., & Yelne, S. (2024). Advancements and Applications of Preimplantation Genetic Testing in In Vitro Fertilization: A Comprehensive Review. Cureus, 16(3), e57357. https://doi.org/10.7759/cureus.57357 Bu sayede, PGT testi çiftlere sağlıklı bir gebelik ve çocuk sahibi olma yolunda önemli bir destek sunar.

PGT teknolojisi, gerekli görüldüğü takdirde yardımcı üreme tedavilerinin bir parçası olarak uygulanmakta olup, etik sınırlar ve potansiyel riskler gözetilerek dikkatle yürütülmelidir. Bu bağlamda, yöntemin toplum tarafından doğru ve yeterli düzeyde bilinmesi, hem bilinçli karar verme süreçlerini desteklemek hem de yanlış algıların önüne geçmek açısından önemli.

PGT’nin IVF Sürecine Etkisi

PGT’nin “başarısı” genellikle iki açıdan ele alınır. Birincisi tarama ve tanısal doğruluk; güncel teknolojilerle genetik sorunlar yüksek oranda (%95-98) doğru saptanabilmektedir.^[18]Rechitsky, S., Verlinsky, O., Amet, T., Rechitsky, M., Kouliev, T., Strom, C., & Verlinsky, Y. (2001). Reliability of preimplantation diagnosis for single gene disorders. Molecular and cellular endocrinology, 183 Suppl 1, S65–S68. https://doi.org/10.1016/s0303-7207(01)00576-7^[19]Dreesen, J., Destouni, A., Kourlaba, G., Degn, B., Mette, W. C., Carvalho, F., Moutou, C., Sengupta, S., Dhanjal, S., Renwick, P., Davies, S., Kanavakis, E., Harton, G., & Traeger-Synodinos, J. (2014). Evaluation of PCR-based preimplantation genetic diagnosis applied to monogenic diseases: a collaborative ESHRE PGD consortium study. European journal of human genetics : EJHG, 22(8), 1012–1018. https://doi.org/10.1038/ejhg.2013.277 İkincisi, PGT gebeliği doğrudan garanti etmez, ancak sağlıklı embriyoların seçilmesini sağlayarak IVF tedavisinin genel başarısını artırır. Bu katkı, anne yaşı, embriyo kalitesi, incelenen hastalığın türü, klinik deneyim ve kullanılan teknolojiye bağlı olarak değişir. Örneğin, kadın yaşının ilerlemesiyle birlikte artan kromozomal anormallik riskine karşı, PGT uygulamaları özellikle 35 yaş ve üzeri kadınlarda genetik olarak sağlıklı embriyoların seçilmesini sağlayarak gebelik şansını artırabilir ve düşük riskini azaltabilir.^[20]Harris, B. S., Acharya, K. S., Unnithan, S., Neal, S. A., Mebane, S., Truong, T., & Muasher, S. J. (2025). Success rates with preimplantation genetic testing for aneuploidy in good prognosis patients are dependent on age. Fertility and sterility, 123(3), 428–438. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2024.09.043 ^[21]Simopoulou, M., Sfakianoudis, K., Maziotis, E., Tsioulou, P., Grigoriadis, S., Rapani, A., Giannelou, P., Asimakopoulou, M., Kokkali, G., Pantou, A., Nikolettos, K., Vlahos, N., & Pantos, K. (2021). PGT-A: who and when? Α systematic review and network meta-analysis of RCTs. Journal of assisted reproduction and genetics, 38(8), 1939–1957. https://doi.org/10.1007/s10815-021-02227-9

Sonuç olarak, PGT her IVF hastasına rutin olarak uygulanmamakta, yalnızca endikasyonun desteklediği durumlarda tercih edilmektedir. Her çiftin durumu farklı olduğundan, tedaviye başlanmadan önce klinik özellikler ve risk faktörleri göz önünde bulundurularak uzman görüşü alınması önemlidir.

Türkiye’de PGT erişimi ve devlet desteği

Türkiye’de PGT testi, devlet hastanelerinde belirli şartlarla yapılabiliyor. Ancak, hangi durumlarda devletin geri ödeme sağladığı ve testin kapsamı konusunda farklılıklar olabiliyor. Genellikle genetik hastalık riski taşıyan ailelere önerilen bu testin geri ödeme koşulları, sağlık politikalarına göre değişiklik gösterebilir.  En güncel ve doğru bilgi için ilgili sağlık kurumlarına danışmak faydalıdır.^[22]SGK Geri Ödeme Kapsamına Dahil Edilen PGT İle İlgili Detaylı Bilgi. (n.d.). https://www.sma.org.tr/duyuru/529/sgk-geri-odeme-kapsamina-dahil-edilen-pgt-ile-ilgili-detayli-bilgi^[23]Sosyal Güvenlik Kurumu, Tüp Bebek Tedavisi

Sonuç

Genetik hastalıklar, bireyleri olduğu kadar aileleri ve toplumu da etkileyen bir sağlık sorunudur. Ancak bilimsel gelişmeler sayesinde, bu hastalıkların bazıları artık tedavi edilebilmekte, bazıları ise daha ortaya çıkmadan önlenebilmektedir.  Preimplantasyon Genetik Tanı (PGT) gibi uygulamalar, yüksek riskli bireylerde sağlıklı gebelik şansını artırırken; başarısız tüp bebek denemeleri, erken düşükler ve ileri yaşta görülen sendrom risklerini azaltma potansiyeline sahiptir.

Genetik danışmanlık, taşıyıcılık testleri, eğitim çalışmaları ve toplumun her düzeyinde oluşturulacak farkındalık ile bazı genetik hastalıkların etkisi büyük ölçüde azaltılabilir. Toplumu bilgilendirmek, önyargıları kırmak ve bilinç oluşturmak hem tanı hem de önleme sürecine katkı sağlar. Eğitim programları, kamu kampanyaları ve dijital içeriklerle bireylerin genetik sağlık bilgisine erişimi sağlanabilir. Toplum bilinçlendikçe, genetik danışmanlığa başvuran çift sayısı artmakta, hastalıkların erken tanı oranı yükselmekte ve sağlık sistemine olan yük azalmakta; bilginin yaygınlaşması, genetik hastalıklarla mücadelenin en güçlü araçlarından biri hâline gelmektedir.

Arta Armani, İstanbul Aydın Üniversitesi, Tıp Fakültesi (İng.)

Teşekkür: Bu yazıda sağladığı görüş ve değerli katkılarından dolayı İstanbul Üniversitesi (Çapa) Tıp Fakültesi, Çocuk Sağlığı Enstitüsü, Nadir Hastalıklar Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fatmahan ATALAR’a teşekkür ederim.

Bilgi Notu: Bu yazı preimplantasyon genetik tanı yöntemine dair bilgi içerir; etik, hukuki ve toplumsal boyutlara ilişkin tartışmalar yazının kapsamı dışındadır.