Bu Ay Gökyüzü: Eylül 2025

Gökbilimsel olarak sonbaharın sonbahar ılımında, yani bu yıl için 22 Eylül’de başladığı varsayılır. Sonbahara yaklaşırken gökyüzündeki değişimi fark etmek mümkün. Sonbaharın simgelerinden biri sayılan Büyük Kare havanın kararmasıyla birlikte doğu ufku üzerinde yer alıyor ve ilerleyen saatlerde yükseliyor. Büyük Kare Kanatlı At’ın gövdesini oluşturur. Tıpkı Yaz Üçgeni gibi gökyüzündeki en belirgin şekillerden biridir. Bu eylülde Büyük Kare’ye Satürn de eşlik ediyor. Büyük Kare yükselirken, onun sağ altından doğan parlak gökcismi Satürn.

İlerleyen saatlerde gökyüzünün doğu bölümünden bölgeden sonbahar ve kış mevsimlerinde görmeye alışkın olduğumuz Perseus, Arabacı, Boğa, İkizler ve Orion gibi sonbahar ve kış takımyıldızlarının doğduğunu görebiliriz.

Akşamın erken saatlerinde güneye baktığımızda gökyüzünün en zengin bölgesi olan Samanyolu’nun merkez bölgesinin iyice yükselmiş olduğunu görürüz. Burada çok sayıda bulutsu ve yıldız kümesi bulunur. Yay Takımyıldızı tam güneyde, Akrep Takımyıldızı onun sağında yer alır. Yay’ın solunda da Oğlak Takımyıldızı vardır. Bu takımyıldız çok parlak yıldızlar içermese de üçgene benzeyen şekli ve birbirine yakın parlaklıktaki yıldızları sayesinde tanınabilir.

Batıda gördüğümüz parlak yıldız, yaz gökyüzünün en parlak yıldızı Arkturus’tur. Arkturus, Çoban Takımyıldızı’nda bulunur. Çoban takımyıldızın bir dondurma külahına ya da bir uçurtmaya benzetilen kısmını Arkturus’un üzerinde tepeye doğru uzanacak şekilde görebiliriz.

Çoban’ın sol üstünde küçük ama belirgin bir takımyıldız olan Kuzey Tacı görülebilir. Onun da üzerinde Herkül Takımyıldızı yer alır. Herkül, gökyüzünün en parlak küresel yıldız kümelerinden biri olan M13 Herkül Kümesi’ni barındırır. Bir dürbünle bu kümeyi görmek mümkündür. Çoban’ın sağında, gökyüzünde geniş bir yer kaplamalarına karşın çok belirgin olmadıkları için bulunması zor olan Yılan ve Yılancı takımyıldızları yer alır.

Kuzeybatıya doğru, Çoban’ın sağına bakacak olursak Büyük Ayı’yı burada görebiliriz. Büyük Ayı, Kutupyıldızı’na yakın olduğu için hiçbir zaman tam olarak ufkun altına inmez. Ancak sonbaharda gökyüzündeki en alçak konumunda yer alır.

Tam olarak kuzeye dönersek, Büyük Ayı’nın kepçesinin kenarındaki iki yıldızın işaret ettiği Kutupyıldızı’nı görürüz. Kimi zaman W kimi zaman da M şekline benzetilen ve en belirgin takımyıldızlardan biri olan Kraliçe, Kutupyıldızı’nın sağında yer alıyor. Daha az belirgin olan ancak biraz deneyim kazandıktan sonra gökyüzünde kolayca bulunabilen Ejderha ve Kral takımyıldızları kuzeyde yüksekte yer alıyor.

Tam Ay Tutulması

7 Eylül’de gerçekleşecek Ay tutulması bu yılın en önemli gök olaylarından biri. Ülkemiz bu tutulmanın en iyi izlenebileceği yerler arasında bulunuyor.

Ay tutulması, Dünya’nın Güneş ile Ay’ın arasından geçerken, Ay’ın üzerine Dünya’nın gölgesinin düşmesiyle oluşur. Bir Ay tutulması sırasında Ay kısmen ya da tamamen gölgede kalabilir. Ay tutulmaları yalnızca dolunay sırasında gerçekleşebilir. Dolunay sırasında Güneş, Dünya ve Ay neredeyse düz bir çizgide hizalanır. Ancak bu durum her dolunayda gerçekleşmez çünkü Ay’ın yörüngesi Dünya’nın yörünge düzlemine göre çok az eğiktir. Bu da çoğu dolunayda Ay’ın gölgenin biraz üzerinden ya da altından geçmesine neden olur.

Ay tutulmaları birkaç aşamada gerçekleşir. Tutulmalar her zaman yarıgölge tutulma olarak başlar. Eğer Ay gölgenin ortasından ya da ortasına yakın bir yerden geçiyorsa parçalı tutulma ve tam tutulma aşamalarından geçer. Sonrasında yeniden parçalı tutulma olarak devam eder ve yarıgölge tutulma aşamasından sonra sona erer.

Yarıgölge, bir ışık kaynağı kısmen engellendiğinde oluşur. Bu durumda bu ışık kaynağıyla aydınlanan cismin parlaklığında hafif bir azalma olur. Dünya, Güneş’in bir bölümünü kısmen örttüğünde Ay’ın parlaklığında hafif bir azalma olur. Bu, yarıgölge tutulma olarak adlandırılır ve fark edilmesi zordur.

Ay’ın tamamı gölgenin içine girmediği zaman Ay’ın bir bölümü parlak, gölgede kalan bölümüyse karanlık görünür. Buna parçalı tutulma denir. Tam tutulmalar da parçalı tutulma olarak başlar. Ay gölgeye yavaş yavaş girerken parçalı tutulan bölüm giderek genişler ve sonunda gölge Ay’ın tamamını kaplar.

Tam tutulma aşamasında Ay tamamen gölgede kalmasına karşın Dünya’nın atmosferinden geçerken kırılan Güneş ışınları nedeniyle tamamen gözden kaybolmaz. Bunun nedeni Dünya’nın atmosferinden kırılarak Ay’a düşen güneş ışığıdır. Bu ışık Ay’ı biraz olsun aydınlatır. Ay’ın kırmızı görünmesinin nedeniyse güneş ışınları atmosferden geçerken mavi ışığın atmosferde saçılmasıdır.^[1]Gökyüzü neden mavi? https://sarkac.org/2018/04/gokyuzu-neden-mavi/ Bu nedenle mavi ışığın büyük bölümü atmosferden geçemez. Kırmızı ışıksa yoluna devam eder ve Ay’ı aydınlatır.

Ay’ın gölgenin ortasında geçtiğini varsayarsak bu aşamaların tamamı yaklaşık 6 saat sürer. Tam tutulma evresiyse en fazla 1 saat 40 dakika sürebilir. 7 Eylül’de gerçekleşecek tutulmanın tam tutulma aşaması ülkemizden yaklaşık 1 saat 22 dakika sürecek.

Ay tutulması, tutulma sırasında Ay’ın görülebildiği her yerden izlenebilir. Tutulma yarıgölge tutulma olarak başladığında ülkemizin güneydoğusundaki küçük bir bölge dışında Ay henüz doğmamış olacak. Ancak parçalı ve tam tutulma aşamaları ülkemizin tamamında izlenebilecek. Yalnızca ülkemizin batısında kalan bazı illerde (Kırklareli, Edirne, Çanakkale, İzmir) Ay doğduğunda parçalı tutulma yeni başlamış olacak.

Ay tutulmalarını gözlemlemek için herhangi bir gözlem aracı gerekmez. Tutulmayı izlemenin en iyi yolu çıplak gözle bakmaktır. Ancak tutulma sırasında Ay’a bir dürbün ya da teleskopla da bakılabilir. Parçalı tutulma aşaması Ay doğduktan hemen sonra başlayacağından gözlem yeri olarak doğu ufkunun açık olduğu bir yer seçmekte yarar var.

Tutulma zamanları:

Yarıgölge tutulma başlangıcı: 18:28
Parçalı tutulma başlangıcı: 19:27
Tam tutulma başlangıcı: 20:30
Tutulma ortası: 21:11
Tam tutulma bitişi: 21:52
Parçalı tutulma bitişi: 22:56
Yarıgölge tutulma bitişi: 23.55

Eylül’de Gezegenler

Merkür ayın ilk yarısında sabah, sonraki yarısında da akşam gökyüzünde. Ancak gezegen ay boyunca ufka çok yakın olacak ve görülemeyecek.

Venüs sabah gökyüzünde. Gezegen ayın başlarında hava aydınlanmaya başlamadan yaklaşık bir saat önce doğuyor. Gezegen ufkun üzerinde her geçen gün biraz alçaldığı için ilerleyen günlerde bu süre giderek kısalacak. Venüs yıl sonuna kadar bu yavaş alçalışını sürdürecek. 19 ve 20 Eylül’de Venüs ve Aslan Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı olan Regulus yakın konumda olacaklar. Aynı tarihlerde Ay da onlara eşlik edecek.

Mars, günbatımından sonra batı ufku üzerinde ancak hava tam olarak kararmadan batıyor. Bu nedenle görülebileceği süre çok kısa.

Jüpiter, sabah gökyüzünde yer alsa da her geçen gün daha erken doğuyor. Ayın başlarında 02:00 civarında, ay sonundaysa geceyarısından biraz sonra doğuyor. Gezegen, parlak kış takımyıldızlarının arasında kalsa da Venüs doğana kadar gökyüzündeki en parlak gökcismi. Elbette Ay o sırada gökyüzünde değilse. 16 Eylül’de Jüpiter ve Ay yakın konumda olacaklar.

Satürn, akşam gökyüzünün tek parlak gezegeni. Gezegen bu ay havanın kararmasıyla birlikte doğuyor ve tüm gece gökyüzünde yer alıyor. Gezegeni görebilmek için hava karardıktan kısa süre sonra doğuya doğru bakmak yeterli. Satürn ve Ay, 8 Eylül’de yakın konumda olacaklar.

Hazırlayan: Alp Akoğlu

Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. İçerik kullanım koşulları için tıklayınız.