Ahengin Büyük Hanımı Emmy Noether

M101 spiral galaksisi - X-ray: NASA/CXC/SAO; Optical: Detlef Hartmann; Infrared: NASA/JPL-Caltech

 

Tarihin en büyük matematikçilerinden Emmy Noether 23 Mart 1882 – 14 Nisan 1935 arasında yaşamış. Matematikçilerin çoğu gibi genç yaşlarından itibaren büyük eserler vermiş, 53 yıllık ömrüne engellere rağmen çok şey sığdırmış.

Emmy Noether – Kaynak: Flickr -Mathematical Society of America (Drs. Emiliana ve Monica Noether’in katkılarıyla)

Yirminci yüzyılın başında kadınların üniversiteye öğrenci veya öğretim üyesi olarak yeni yeni ve zorluklarla kabul edildikleri bir ortamda matematikçi olmuş. 1915 te büyük matematikçiler David Hilbert ve Felix Klein tarafından Göttingen Üniversitesi’ne davet edildiğinde bir çok hoca Noether’in üniversiteye alınmasına kadın olduğu için karşı çıkmışlar. Hilbert’in “Adayın cinsiyetini, kabul edilmesine karşı bir engel olarak görmüyorum. Sonuç olarak burası bir üniversite, hamam değil ” sözleri meşhurdur.

Emmy Noether kadın olduğu için zorlukla kabul edildiği öğretim üyeliğinden Yahudi olduğu için 1933 yılında Nazi rejimi tarafından (başka birçok değerli bilim insanı ile birlikte) atılmış. 1933 sonundan 1935 teki ölümüne kadar ABDde Bryn Mawr Üniversitesinde ve Princeton’daki İleri Araştırmalar Enstitüsünde çalışmış (kendi deyimiyle o zamanlar “hiçbir dişinin alınmadığı Princeton erkek üniversitesinde” değil).

Ahenk: Simetri ve Korunum

Emmy Noether’in cebire yaptığı büyük katkıların yanısıra fizik için çok önemli bir buluşu vardır. Noether Teoremine göre doğada bir simetri varsa korunan özellikler de olmalıdır.

Bu ne demek? Bir cisim üzerinde uygulanan hiçbir kuvvet yoksa o cisim düz bir çizgi üzerinde ayni süratle hareketini sürdürür – Newton’un 1. Yasası, hareket yani “momentum” aynen korunuyor.  Kuvvet yok, yani o tarafı veya bu tarafı tercih eden bir itme-çekme yok. Uzaydaki tüm yerler eşdeğer: bu da bir simetri.

Bir diğer korunum yasası da enerjinin korunumu. Enerji kuvvetlerin zamana bağlı olmadığı sistemlerde korunuyor. Yine bir korunum yasası bir simetriyle eşdeğer.

Bir de “açısal momentumun korunumu” var. İki cisim arasındaki kuvvet iki cismi birbirine doğru çeker veya birbirinden uzağa iterse, yani iki cismi bağlayan çizgiden başka kuvvetin tercih ettiği yön yoksa o zaman bu iki cismin birbiri etrafında dönme hareketi korunur. Gezegenler ve Güneş’in yörüngeleri, Ay’ın ve Dünyanın yörüngeleri, kendi etrafında dönen bir dansçının, patencinin hareketleri hep açısal momentum korunumunu yansıtıyor.

Doğada bunlardan başka da birçok simetri var. Simetrilerin mutlaka korunum yasalarının varlığını gerektirdiğini göstermek Noether gibi büyük bir matematikçinin marifeti.

Emmy Noether dans etmeyi severmiş. Ne kadar ahenkli bir dansçı idi bilmiyorum, ama matematikçi olarak doğa yasalarındaki ahengi, simetri ve korunum eşleşmesini kavramakla büyük bir güzelliği gözümüzün önüne alıp koymuş bir akıl.

Ali Alpar
Bilim Akademisi Üyesi (Sabancı Üniversitesi)

Kaynak:
https://tr.wikipedia.org/wiki/Emmy_Noether
 https://en.wikipedia.org/wiki/Emmy_Noether

Anagörsel: M101 spiral Galaksi.
X-ray: NASA/CXC/SAO; Optical: Detlef Hartmann; Infrared: NASA/JPL-Caltech