Yaban hayatı dostu tarım: Tarım kuşlar için tehdit mi fırsat mı?

Tarım ve gıda hepimizin gündeminde. İzin verilenden fazla miktarda pestisit içeren bazı gıdalar Avrupa Birliği’nden geri dönüyor,^[1]Gıda İhracatında Yaşanan Sorunlar Ve Geri Dönen Ürünler Hakkında Gıda Mühendisleri Odasının Basın Açıklaması ne yedik ne yemedik diye endişelenip duruyoruz.

Kuşlar için durum nasıl acaba? Kuşlar tarım alanlarından kaçınıyorlar mı, yoksa tersine tarım alanlarını ziyaret etmek onlar için ekstra bir avantaj, ekstra bir besin kaynağı anlamına mı geliyor? Farklı tarım alanları, farklı ürün desenleri onları nasıl etkiliyor? Bu sorulara cevap arayan pek çok bilimsel çalışma var dünyada, ama Türkiye için henüz çalışma sayısı oldukça az.  Ülkemizde hangi kuş türlerinin tarım alanlarından ne şekilde (olumlu ya da olumsuz) etkilendiğine ilişkin bütüncül bir bilgiye sahip değiliz.

Uluslararası Doğa Koruma Birliği’nin (IUCN)^[2]IUCN-International Union for Conservation of Nature 2024’te çıkan “Tarım ve Doğa Koruma” başlıklı raporu bize şunu söylüyor: IUCN Kırmızı Liste’deki nesli tükenme riskleri değerlendirilmiş olan türlerin %34’ü için tarım önemli bir tehdit, fakat aynı zamanda aynı listedeki türlerin %17’si tarım alanlarından fayda sağlıyor; bu alanlar onlara başka yerlerde bulmakta zorlandıkları önemli habitatları sunuyor.

Yani tarım alanları kuşlar ve pek çok diğer tür için hem bir tehdit hem bir fırsat olabilir!

Doğa koruma artık her yerde

Uzun yıllar bilim insanları ve doğa korumacılar, doğa korumanın “el değmemiş” alanlarda, örneğin korunan alanlar ve milli parklarda yapılmasını önceliklendirdi. Şimdi ise “doğa korumayı ne kadar geniş alanlara yayabilirsek o kadar iyidir” görüşü hâkim hale geldi. Bu nedenle tarımsal alanlar doğa koruma için gittikçe daha çok önem kazandı. Bu değişimin iki temel sebebi var. Birincisi, iklim ve biyoçeşitlilik krizleri hızlandıkça doğa korumanın elimizden gelen her yerde yapılmasından başka çaremiz olmadığı görüşü yaygınlaştı. El değmemiş olduğu düşünülen alanlar da zaten azaldı, insan etkisi her yerde. İkincisi ise, el değmemiş alan diye düşünülen yerlerde bile (örneğin Amazon ormanları) geçmişte insan etkisiyle şekillenmiş pek çok alan olduğu ve hatta bunun zaman zaman biyoçeşitlilik üzerinde oldukça olumlu etkileri olduğu anlaşıldı.^[3]Levis, C., Flores, B. M., Campos-Silva, J. ve diğ. (2024) Contributions of human cultures to biodiversity and ecosystem conservation. Nature Ecology & Evolution, 8(5), 866-879. ^[4]Levis, C., Costa, F. R., Bongers, F. ve diğ. (2017) Persistent effects of pre-Columbian plant domestication on Amazonian forest composition. Science, 355(6328), 925-931. Böylece doğayla insanı birbirinden tamamen ayrıştıran doğa koruma anlayışından uzaklaşıldı.^[5]Adams, W. M. (2024). Homo conservationensis. Oryx, 58(5), 545-546.

Tarım alanlarındaki kuş türlerinin durumu

Kuşlar ve tarıma geri dönecek olursak, Türkiye’de kuşları inceleyen akademik çalışmalarda elbette tarıma referans bolca yapılıyor.^[8]Özgencil, İ.K., Akarsu, F., Karataş, M.M., Gürsoy-Ergen, A., Saygılı-Yiğit, F., Karakaya, M. ve Soyluer, M. (2022). Current status of Great Bustard Otis tarda in Turkey: population size, distribution, movements, and threats. Bird Conservation International, 32(4), 531-543.^[9]Yavuz, N., Yavuz, K. E., & Karataş, A. (2021). Türkiye’nin Küresel Ölçekte Soyu Tehlike Altındaki Kuş Türleri. Doğanın Sesi, (7), 19-39.  Özellikle endüstriyel tarımın ve endüstriyel tarım adına sulak alanların kurutulmasının pek çok kuş türü için büyük bir tehdit oluşturduğunu biliyoruz.^[10]Şekercioğlu, Ç. H., Anderson, S., Akçay ve diğ. (2011). Turkey’s globally important biodiversity in crisis. Biological Conservation, 144(12), 2752-2769. Ama tarımla ilişkili kuş türleri uzun vadeli olarak izlenmiyor, “tarım alanları kuşları” tür listemiz bile henüz yok.

Avrupa ise bu konuda birkaç büyük adım önümüzde. Pan-Avrupa Ortak Kuş İzleme Programı (PECBMS)^[11]PanEuropean Common Bird Monitoring Scheme European Wild Bird Indices, 2025 update 30 Avrupa ülkesinde (Türkiye yok aralarında henüz maalesef), 168 kuş türü için 45 senelik izleme verisi sunuyor. Bu 168 kuş türünün 39 tanesi tarım alanlarıyla yakından ilişkili türler oldukları için bunların durumunu özetleyen endeks tarım alanlarındaki biyoçeşitliliği ele alan önemli bir gösterge olarak kabul ediliyor.^[12]Tarım alanları için belirlenen kuş türlerinin görece bolluğu (relative abundance) üzerinden hesaplanan endeks (farmland bird indicator) hesaplama yöntemi  Bu çalışma, 1980’lerden beri tarım alanlarındaki kuşlara ilişkin endekslerin ciddi anlamda düştüğünü gösteriyor. Bu düşüş tahmin edebileceğiniz gibi sadece tarım alanlarını kullanan kuş türleri için değil, genel olarak tüm kuş türleri için (%19) fakat tarım alanlarındaki düşüş çok daha fazla (%58). 

Avrupa’daki tarım alanlarında kuşlara ilişkin endeksteki düşüşün önemli bir sebebi endüstriyel tarım, özellikle de yoğun pestisit ve suni gübre kullanımı olarak özetleniyor.^[13]Common bird index in Europe, European Environment Agency^[14]Rigal, S., Dakos, V., Alonso, H. ve diğ. (2023). Farmland practices are driving bird population decline across Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(21), e2216573120.  Amerika kıtası için de durum farklı değil.^[15]Leroy, F., Jarzyna, M. A., & Keil, P. (2026). Acceleration hotspots of North American birds’ decline are associated with agriculture. Science, 391(6788), 917-921.

Öte yandan, yapılan çalışmalar bize şunu da gösteriyor: yoğun girdi kullanılan endüstriyel tarım alanlarında bile kuşları ve diğer yaban hayatını desteklemek için yapılabilecek çok şey var. Çiftçilerle beraber çalışılarak ihtiyaçları belirlenirse ve çiftçilere yeterince ekonomik teşvik verilirse yaban hayatını ve kuşları destekleyecek önlemler alınması mümkün.

Yaban hayatı dostu tarım mümkün

Özellikle de tarım alanlarının peyzaj yapısında çeşitliliği artırabildiğimizde (landscape heterogeneity) tarım alanlarını kullanan kuş, börtü böcek, pek çok tür için faydalı önlemler almış oluyoruz.^[16]Tscharntke, T., Grass, I., Wanger, T. C., Westphal, C., & Batáry, P. (2021). Beyond organic farming–harnessing biodiversity-friendly landscapes. Trends in ecology & evolution, 36(10), 919-930. Tarım alanlarında yarı-doğal unsurları koruyarak  peyzaj çeşitliliğini artırmak tarımsal verimi düşürmeden yaban hayatını destekleyebilir. Örneğin tarlalarda ya da tarla sınırlarındaki yaşlı veya ölü ağaçlar korunabilir, ağaç ve çalılardan tarla sınırları yapılabilir, tarla sınırlarında biçilmemiş alanlar bırakılabilir.^[17]Tamburini, G., Bommarco, R., Wanger, T. C. ve diğ. (2020). Agricultural diversification promotes multiple ecosystem services without compromising yield. Science advances, 6(45), eaba1715^[18]Pywell, R. F., Heard, M. S., Woodcock, B. A. ve diğ.  (2015). Wildlife-friendly farming increases crop yield: evidence for ecological intensification. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 282(1816), 20151740. Elbette pestisit kullanımını azaltan önlemler alınması önemli, fakat yaban hayatını desteklemek için illaki organik tarım yapılması şart değil.^[19]Tscharntke, T., Grass, I., Wanger, T. C., Westphal, C., & Batáry, P. (2021). Beyond organic farming–harnessing biodiversity-friendly landscapes. Trends in ecology & evolution, 36(10), 919-930. Hem organik tarım yapılan alanlarda hem de endüstriyel tarım uygulanan geniş alanlardaki peyzaj çeşitliliğini artırmak tarımsal alanlardaki biyoçeşitliliği önemli ölçüde destekleyebilir. Ayrıca Türkiye gibi küçük ölçekli tarımın hala yaygın olduğu ülkelerde peyzaj çeşitliliği tarım alanlarında Avrupa’ya göre daha fazla ve bu yaban hayatı için önemli bir avantaj.^[20]Sutcliffe, L. M., Batáry, P., Kormann, U. ve diğ.  (2015). Harnessing the biodiversity value of Central and Eastern European farmland. Diversity and Distributions, 21(6), 722-730. Yani küçük ölçekli tarımla uğraşan çiftçilerle de işbirliği yapılabilir, bu önemli aktörler de teşviklerle desteklenebilir.

Türkiye’de önemli sayıda doğa koruma örgütü, tarım alanlarındaki biyoçeşitliliğin desteklenmesi için sivil toplumu ve politikacıları harekete geçirmeye çalışıyor, bunun için çiftçilerle beraber çalışıyor. Çiftçileri dinlemenin, onların ihtiyaçlarını dikkate alarak politika oluşturmanın önemine vurgu yapıyorlar.

Politikacıların da aslında bu konuya çok uzak olmadıklarını söylemek mümkün. En azından 2006-2020 arasında gerçekleştirilen ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın bir girişimi olan ÇATAK (Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma) programı bunun bir örneği sayılabilir.^[21]Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma Programı, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Uygulama dört ilde başlayıp, 58 ildeki çiftçileri kapsayacak şekilde büyümüş, fakat 2018 sonrasında programa yeni çiftçi kabul edilmemiş. Organik ve iyi tarım uygulamaları yapan, rüzgâr perdeleri, anıza doğrudan ekim gibi toprağı (ve dolayısıyla biyoçeşitliliği) koruyan uygulamaları hayata geçiren çiftçilere maddi destek verilmiş. Çiftçilerin verilen destekten genel olarak memnun olduğu gözlemlenmiş.^[22]Delikkaya, Ö., & Ataseven, Y. (2021). Türkiye’de Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma (ÇATAK) Programı’nın Değerlendirilmesi: Kastamonu İli Araştırması. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 7(2), 126-139.

Video: Fikret Can -Kırklareli/Vize/Kızılağaç Köyü (2 Mayıs 2021)

Neden yaban hayatı dostu bir tarım mevzuatımız olmasın?

O zaman soralım, neden olmasın? Avrupa Birliği’nde uzun zamandır uygulanan doğa dostu tarım mevzuatının^[23](Agri-environment scheme veya yeni ismiyle “Eco-schemes”, European Commission bir benzeri ülkemizde uygulanabilse hem zaten zar zor geçinen çiftçiye ek gelir oluşturur, hem de ülkenin kuşunu, böceğini, suyunu, toprağını koruyup kollamakta önemli bir adım olur. Avrupa Komisyonu’nun 2020’de hayata geçirdiği Birds@Farmland^[24]Birds@Farmland hakkında bilgiyi AB’nin Avrupa’daki yabani kuş türlerini korumaya yönelik önlemlerin anlatıldığı bu sayfada bulabilirsiniz girişimi de örnek alınabilir. Bu girişim tarım alanlarındaki hem karizmatik hem de korunduğunda diğer türlerin de korunmasını sağlayan kuş türlerini seçip, çiftçilerle beraber çalışıyor.

Kuşlar çiftçiye de destek oluyor

Tarım alanlarındaki kuşları korumak aynı zamanda çiftçilerin de işini kolaylaştırabiliyor, örneğin leylek, kerkenez ve baykuşların tarım alanlarındaki tarım zararlısı olarak kabul edilen böcekleri ve fareleri yiyerek çiftçileri önemli miktarda ürün kaybından kurtardığını da biliyoruz.^[25]Gaston, K. J., Cox, D. T., Canavelli, S. B. ve diğ. (2018). Population abundance and ecosystem service provision: the case of birds. BioScience, 68(4), 264-272.^[26]Nyffeler, M., Şekercioğlu, Ç. H., & Whelan, C. J. (2018). Insectivorous birds consume an estimated 400–500 million tons of prey annually. The Science of Nature, 105(7), 47.

Bu nedenle doğa koruma örgütleri Türkiye’deki çiftçilerle beraber çalışıp tarlalara kuş yuvaları yerleştiriyor, çiftçilere yaban hayatını koruyacak önlemler almaları için destek olmaya çalışıyor. Kuşlar ve yaban hayatı dostu tarım için alınabilecek basit, görece düşük maliyetli çok sayıda önlem var. Yeter ki bunun için sivil toplum üzerinden yerel ve merkezi yönetimler üzerinde bir baskı oluşturabilelim.

Pınar Ertör Akyazı
Boğaziçi Üniversitesi, Çevre Bilimleri Enstitüsü