İnsan embriyosuna CRISPR ile ilk müdahale

Erken dönem insan embriyosu

Genetik mühendisliğindeki yeniliklerin kalıtımsal hastalıklar için yeni çareler üretmesi bekleniyor. İnsan genomuna, yani kalıtım maddesine, müdahale edilerek, hastalığa sebep olan gen mutasyonlarının onarılması veya etkisiz hale getirilmesi mümkün olabilir.

Bu araştırmalarda insan embriyosunun kullanılması bir etik tartışma konusu.  Benzer yöntemlerle embriyonun istenilen herhangi bir özelliği de değiştirilebileceğinden, yani istenen özelliklere sahip bebek yapmak için kullanılabileceğinden, bu araştırmaların etik bilinci ile ilerlemesi ve kontrollü olması son derece önemli.

Geçen senelerde insan embriyosu üzerinde yapılmış iki adet araştırma sonucu paylaşılmıştı. Her ikisi de Çin’de yapılmış olan bu araştırmalarda gelişmesi/yaşaması mümkün olmayan embriyolar kullanılmıştı. Geçen hafta sonuçları duyurulan, Çin’deki Guangzhou Tıp Üniversitesi Hastanesi’nde yapılan araştırmada ise ilk defa gelişebilecek nitelikteki insan embriyoları kullanıldı.

Jianqiao Liu ve ekibinin yaptığı çalışmada, tüp bebek denemeleri sırasında olgunlaşmamış yumurtalar kullanıldı.   Bu yumurtalar tüp bebek sürecinde olgunlaşmış yumurtalar olduğu takdirde kullanılmıyor ve atılıyorlar.  Olgunlaşmamış yumurtalarla bebeğin gelişmesi ihtimali daha düşük olmasına rağmen yine de mümkün.

Aileler tarafından bağışlanmış olan yumurtalar önce olgunlaştırıldı daha sonra hastalığa sebep olan genleri taşıyan erkek spermleri ile döllendi. Embriyolar tek hücreli haldeyken (zigot) yani henüz bölünme başlamamışken, CRISPR(-Cas9) uygulandı.  Daha sonra embriyo gelişimi gözlendi.

CRISPR(-Cas9) teknolojisi son senelerde adını çok sık duyduğumuz bir teknoloji. Bu yöntemle,  canlılarda genlerin işlevlerini öğrenilebiliyor ve belli genleri hedefleyip değiştirilebiliyor.  Bunlar aslında daha önce de yapılabiliyordu fakat CRISPR hem daha önceki yöntemlere göre çok daha hızlı ve kolay,  hem de hassasiyeti yüksek olduğundan CRISPR gen mühendisliğinde çığır açtı demek abartılı olmaz.

Araştırmada yalnız altı embriyo üzerinde çalışıldı ve bu embriyoların yalnız birinde hastalığa sebep olan gen tam olarak düzeltilebildi. İki embriyoda ise kısmen başarı sağlandı, yani oluşan hücrelerin bazılarında mutasyon görüldü. Diğer üç embriyoda başarı sağlanamadı.

Daha önce yapılan iki diğer araştırmada başarı oranı önemli oranda daha düşüktü. Gelişmesi mümkün olan embriyolarda artan başarının gelecekteki çalışmalarla teyit edilmesi gerektiği vurgulanıyor.

CRISPR, pratikliği ve hassasiyeti ile canlıların genetiğinin çok daha kolay değiştirilmesine imkan verecek bir teknoloji. Bu teknolojinin etkin olarak kullanılmaya başladığından bu yana bilim dünyası hem çok heyecanlı hem de temkinli.  Çoğunluk her adımda etik kaygılar üzerine geniş platformlarda tartışılarak ilerlenmesinin en doğrusu olduğunu düşünüyor.

Liu ve ekibinin araştırması, insanın genetiğinin değiştirilmesi yönünde atılmış bir adım ve bu açıdan araştırma sonuçlarından bağımsız olarak son derece önemli.

_____________________________________________________________

CRISPR ya da tam adıyla CRISPR-Cas9 teknolojisi hakkında detaylı bilgi almak için Bilim Kazanı’nın konuyla ilgili programını dinlemenizi tavsiye ederiz. Bu programda hem CRISPR teknolojisi anlatılıyor, hem de etik konulara değiniliyor.

https://bilimkazani.org/2016/01/25/bolum-37-crispr-genom-muhendisligi/

________________________________________

Kaynaklar:

Michael Le Page, First results of CRISPR gene editing of normal embryos released, New Scientist, 9 Mart 2017.
https://www.newscientist.com/article/2123973-first-results-of-crispr-gene-editing-of-normal-embryos-released/

Fotoğraf: Andy Mabbett, Zeiss Wikimedia’dan alındı. Erken insan embriyosu, tüp bebek (IVF). Bu fotoğraf Zeiss Microscopy ve GLAM işbirliğinin bir parçası olarak bağışlandı.

Önceki İçerikAntibiyotik Direnci Nedir?
Sonraki İçerikİşe Yaramaz İşler Enstitüsü ve Dijital Devrim
Defne Üçer Şaylan

Defne Üçer Şaylan, ODTÜ Fizik Bölümü’nden 1996’da lisans, 1998’de yükseklisans derecelerini aldı. San Diego’daki Kalifornia Üniversitesi’nde yaptığı fizik doktorasını 2004 yılında tamamladı. 2004-2014 yılları arasında Sabancı Üniversitesi’nde Temel Geliştirme Programının koordinasyonunda çalıştı. Çeşitli bilim eğitimi programlarının tasarlanması, oluşturulması, yürütülmesinde yer aldı. Şubat 2017’den beri Sarkaç’ta editör. Email