Mikroplastikler nerede?

Mikroplastik kavramının gündemimize girmesi 2004’de yayınlanan “Denizde Kaybolanlar: Tüm Bu Plastikler Nerede?” başlıklı makale ile oldu.^[1]Thompson, R. C., Olsen, Y., Mitchell, R. P., Davis, A., Rowland, S. J., John, A. W. G., McGonigle, D., & Russell, A. E. (2004). Lost at Sea: Where Is All the Plastic? Science, 304(5672), 838–838. https://doi.org/10.1126/science.1094559.  İlerleyen yıllarda bu konuda yapılan ve yayınlanan çalışmalar üstel bir hızla arttı. 2004’teki makalenin, yayımlandığından beri 9 binin üzerinde atıf almış olması ve yalnız 2025’te mikro/nanoplastik anahtar kelimeleriyle 8000’in üzerinde yayın yapılmış olması bu konuya olan ilgiyi açıkça ortaya koyuyor.

Peki, son yıllarda mikroplastiklere gösterilen bu yoğun ilgi nereden kaynaklanıyor?

Bu konuda yapılan çalışmalar dünyamızdaki ekosistemlerin mikroplastiklerle işgal edildiğini ortaya koyuyor. Toprakta, denizlerde, göllerde, ırmaklarda ve havada rastlanan mikroplastiklerin gıda zincirine karışmış durumda olduğu;  havada, suda ve gıdalarda bulunan mikroplastiklerin solunum ve sindirim gibi iki temel faaliyet ile insan organlarına ve dokulara nüfuz ettiği tespit edilmiş durumda. Böylece mikroplastiklerin kaynakları, oluşumu, canlılara sirayet etmesi ve sağlık üzerine etkileri konuları bilim insanlarının ilgisini çekmiş ve yapılan çalışmalar ve yayımlar büyük bir hızla artmıştır.

Bugün yaşantımızda plastikleri kullanmadığımız bir an ve alan mevcut değil; sağlık gereçlerinden kozmetiğe, araç gereçlerden inşaat malzemelerine, tekstilden mutfak gereçlerine, ambalaj malzemelerinden oyuncaklara kadar. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatına (OECD) göre dünyada 2019’da 353 milyon ton plastik atığı üretilmiş. Bunların sadece %9’u geri kazanılmış, %19’u yakılmış ve %50’si toprağa gömülmüş. Geri kalan %22’si yani 82 milyon ton plastik atığı ise çöplüklere bırakılıyor, açıkta yakılıyor veya çevreye atılıyor.^[3]OECD (2022) Global Plastics Outlook, Key Findings Doğada parçalanması, yok olması yüz yıllar süren bu atıkların günümüzün en önemli çevre problemini oluşturduğu söylenebilir.

Gerek bu atıkların, gerekse gündelik hayatta kullanmakta olduğumuz plastikten yapılmış araç ve gereçlerin çeşitli nedenlerle parçalanması, ufalanması sonucu oluşan tozları, tanecikleri ise yeni bir plastik sorununu ortaya çıkardı: mikro ve nanoplastikler. 5mm den küçük, 1 mikrondan büyük plastik taneciklerine mikroplastik (MP) büyüklükleri 1 mikrondan küçük olan plastik parçacıklarına da nanoplastik deniliyor. Bunların her ikisinin de bir arada bulunduğu durumlarda MNP kısaltması kullanılıyor.  Avrupa Kimya Ajansı (European Chemical Agency-ECHA) mikroplastikleri polimer ve işlevsel bileşenlerinin karışımının oluşturduğu katı plastik parçacıkları olarak tanımlıyor.

Makro, mikro ve nanoplastiklerin yol açtığı çevre ve sağlık sorunlarının önüne geçebilmek ancak plastik atık oluşumunu en aza indirmekle mümkün olabilir. Bu da plastik kullanımını azaltan, ürünlerin uzun süre kullanımını sağlayan ve atıkları geri dönüştürerek yeniden sisteme kazandıran sürdürülebilir bir ekonomik model olan döngüsel ekonomi koşullarını oluşturmakla mümkün olabilir.  Sorunun kaynağını ve etkilerini anlamak adına bu yazı dizisinde MNP hakkında yapılan çalışmaları üç ana başlık altında inceleyeceğiz.

• MNP’lerin kaynakları, oluşumları
• MNP’lerin organlarda tespiti
• MNP’lerin insan sağlığına etkileri

Bu yazımız kapsamında MNP’lerin kaynakları ve oluşumlarından söz edeceğiz diğer iki başlık bir başka yazımızın konuları olacaktır. Şimdi birinci başlıktaki gelişmeleri mercek altına alalım.

Mikro ve nano plastiklerin kaynakları ve oluşumları

MNP’leri, doğrudan üretilip kullanılan birincil kaynaklar ve parçalanarak oluşmuş ikincil kaynaklar oluşturuyor. MNP’lerin birincil kaynakları olarak; boyalar, kozmetik ürünler ve diş macunlarına, ürün özelliklerini iyileştirmek, arttırmak amacıyla doğrudan katılan sentetik mikro ve nano parçacıklar sayılabilir.

MNP’lerin olası sağlık tehlikeleri göz önüne alınarak ABD ve AB’de mikroplastik içeren kozmetik ürünlerine kademeli olarak yasaklar getirilmekte. En kapsamlı yasaklar AB’de 2023’te yürürlüğe girdi.^[4]Zuccaro, P., Thompson, D.C., De Boer, J. ve diğ. (2024) “European ban on microplastics includes artificial turf crumb rubber infill” Environ. Scien. Technol., 58, 2591-2594.

MNP’lerin ikincil kaynaklarını, kullandığımız plastik ürünlerin çeşitli fiziksel, mekanik, kimyasal ve biyolojik etkilerle parçalanması, ufalanması sonucu meydana gelen parçacıklar oluşturur. Bu tür mikroplastiklerin en önemli iki kaynağı otomobil lastikleri ve tek kullanımlık plastiklerdir.

Motorlu araç lastikleri önemli bir kaynak

10 ülkeden 21 bilim insanının katıldığı uluslararası bir proje kapsamında yapılan bir çalışma MP oluşumunun en önemli kaynağının motorlu araç lastikleri olduğunu gösteriyor.^[5]Obanya, H. E., Khan, F. R., Carrasco-Navarro, V. ve diğ. 2024). Priorities to inform research on tire particles and their chemical leachates: A collective perspective. Environmental Research, 263, 120222. Tüm dünyada kullanılmakta olan milyarlarca araçtan yılda 6 milyon ton lastik parçacığının etrafa saçıldığı tahmin ediliyor.  Araçların yollarda seyirleri esnasında lastiklerin yıpranması ve aşınması sonucu oluşan bu MP’ler toprakta, nehirlerde, göllerde birikiyor ve buradan da gıdalara geçiyor. Oto lastikleri kökenli ve çoğunlukla polibütadien yapısındaki MP’ler çevremizdeki tüm MP’lerin %28’ini oluşturmakta.^[6]Zuccaro, P., Thompson, D. C., de Boer, J., Llompart, M., Watterson, A., Bilott, R., Birnbaum, L. S., & Vasiliou, V. (2024). The European Union Ban on Microplastics Includes Artificial Turf Crumb Rubber Infill: Other Nations Should Follow Suit. Environmental Science & Technology, 58(6), 2591–2594. https://doi.org/10.1021/acs.est.4c00047  Dünya yollarındaki milyonlarca araç göz önüne alındığında fren balatalarından çevreye saçılan MP ve nanoplastiklerin de yüksek miktarda olacağı kolayca tahmin edilebilir.  Aslında trafik kaynaklı MP oluşumundan söz ederken yine çok az değinilen bir kaynak daha var: Yol şeritleri. Yol şeritleri ve işaretleri beyaz veya sarı renk veren boyalar içeren termoplastiklerdir, genellikle bu amaçla polipropilen kullanılır. Dikkat edilirse bu çizgi ve işaretler zamanla lastiklerin sürtünmesi ile silinir, kaybolur ve yeniden uygulanır. Kaybolan ise MNP haline dönüşmüş termoplastiklerdir ve yol kenarlarındaki toprakta birikirler, yağmur ve rüzgâr ile başka yerlere taşınırlar ve sonunda gıda zincirine dâhil olurlar.

Tek kullanımlık her türlü plastik çevreye MNP salıyor

Tek kullanımlık plastikler olarak mikroplastik oluşumuna en çok polietilen (PE) esaslı poşetler, alışveriş torbaları ve PET şişeler ile elyaflar neden oluyor, ayrıca özellikle gıda ambalajında kullanılan termoplastikler de hem gıdalara hem de çevreye MNP’leri salmakta.

Günde 2000 kamyon plastik atığın döküldüğü^[8]UN Environment Programme, Plastic Pollution okyanus ve denizlerde en büyüğü Hawaii ile Kaliforniya arasında bulunan ve ülkemizin iki katı büyüklüğünde plastik çöp adaların oluştuğu biliniyor. Denizlerdeki plastik atıkların %14’ünün plastik torbalardan,  %12’sinin da plastik şişelerden meydana geldiği tespit edilmiş.^[9]Morales-Caselles, C., Viejo, J., Martí, E. ve diğ. (2021). An inshore–offshore sorting system revealed from global classification of ocean litter. Nature Sustainability, 4(6), 484–493. https://doi.org/10.1038/s41893-021-00720-8

Güneş ışınlarının, dalga hareketlerinin ve sürtünmenin etkileri ile bu plastik atıkların oluşturduğu MNP’ler deniz canlıları tarafından tüketilir ve böylece insanların gıda zincirine girmiş olurlar.  Dünyada bir dakikada bir milyon plastik torbanın ve bir milyon PET şişenin kullanıldığı düşünülecek olursa, okyanus ve diğer denizlerdeki plastik atık probleminin dolayısıyla MNP sorununun giderek büyüyeceğini söylemek bir kehanet olmayacaktır. Nitekim dünyada her yıl 10-40 milyon ton MP çevreye salınmaktadır ve bu miktarın 2040 yılında iki katına çıkması beklenmektedir.^[10]Thompson, R. C., Courtene-Jones, W., Boucher, J., Pahl, S., Raubenheimer, K., & Koelmans, A. A. (2024). Twenty years of microplastic pollution research—what have we learned? Science, 386(6720). https://doi.org/10.1126/science.adl2746

Hayatımızdaki mikro-nano plastikler

MNPlerin kaynakları konusunda yakın zamanda yapılan çalışmalar gündelik hayatımızda kullanmakta olduğumuz pek çok plastik ürünün farklı düzeylerde bu probleme katkıda bulunduğunu gösteriyor. Yaşam süremizin hemen hemen yarısını geçirdiğimiz evlerimizde karşılaştığımız durum şu:

• Bulaşık makinelerine yerleştirilen plastik gereçler nispeten yüksek sıcaklıklarda yıkama esnasında MNP oluştururlar.
• Özellikle sentetik (PET, Naylon) elyaf içeren giysiler çamaşır makinelerinde nispeten yüksek sıcaklıklarda yıkandıklarında atık suları ile çevreye pek çok lifsi MP salar.  Fransa’da yeni üretilecek çamaşır makinelerine MPleri tutacak filtreler konulması zorunluluğu getiriliyor.
• Mikrodalga cihazına konulan plastik kaplar ısıtılmaları esnasında içlerinde bulunan gıdalara MNP salımı yaparlar.^[11]Hussain, K. A., Romanova, S., Okur, I. ve diğ. (2023). Assessing the Release of Microplastics and Nanoplastics from Plastic Containers and Reusable Food Pouches: Implications for Human Health. Environmental Science & Technology, 57(26), 9782–9792. https://doi.org/10.1021/acs.est.3c01942
• Polipropilen (PP) veya naylondan (PA6) yapılmış sentetik çay poşetleri, ~95 derece suda demlenme esnasında inanılmayacak kadar çok MNP oluşuma neden olurlar.^[12]Banaei, G., Abass, D., Tavakolpournegari, A. ve diğ.  (2024). Teabag-derived micro/nanoplastics (true-to-life MNPLs) as a surrogate for real-life exposure scenarios. Chemosphere, 368, 143736. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2024.143736
• Mutfaklarda kullanılan PE veya PP den yapılmış kesme tahtaları kullanımları sırasında ciddi miktarlarda MP salımına neden olurlar.^[13]Yadav, H., Khan, M. R. H., Quadir, M. ve diğ. (2023). Cutting Boards: An Overlooked Source of Microplastics in Human Food? Environmental Science & Technology, 57(22), 8225–8235. https://doi.org/10.1021/acs.est.3c00924
  Keza temizlikte kullanılan süngerler (genellikle poliüretandan yapılırlar) ve yemek hazırlamada ve servisinde kullanılan plastik çatal kaşık ve spatulalar çok önemli MP kaynaklarıdır.
• Columbia Üniversitesinde (ABD) bir grup yapmış oldukları bir çalışmada 3 farklı markanın şişelenmiş su örneklerinde MPler ve nanoplastikleri incelemişler ve 1 litre suda 240.000 çok küçük plastik parçacığı tespit etmişler. Bunların %90’ının nanoplastikler geri kalanının MPler olduğunu bulmuşlardır. MPlerin çoğunun şişelerin yapıldığı malzeme olan PET ve suyun filtrasyonunda kullanılan naylon yapısında olduklarını göstermişlerdir.^[14]Sajedi, S., An, C., & Chen, Z. (2025). Unveiling the hidden chronic health risks of nano- and microplastics in single-use plastic water bottles: A review. Journal of Hazardous Materials, 495, 138948. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2025.138948

Tüketmekte olduğumuz gıdalar bakımından da durum pek çoğu için pek parlak değil:

• Deniz mahsulleri: Portland State University’de yürütülen kapsamlı bir çalışmada incelenen 182 deniz ürününün 180’inde çoğunlukla elyaf formunda MPler tespit edilmiştir, bunlara ek olarak küçük plastik parçaları ve filmler de bulunmuştur.^[15]Traylor, S. D., Granek, E. F., Duncan, M., & Brander, S. M. (2024). From the ocean to our kitchen table: anthropogenic particles in the edible tissue of U.S. West Coast seafood species. Frontiers in Toxicology, 6. https://doi.org/10.3389/ftox.2024.1469995
• Tuz: Kore’de yapılan bir araştırmada değişik ülkelerden temin edilen 39 farklı marka sofra tuzunda en çok MP deniz tuzunda bulunmuştur. 1 kg tuzda 1674 MP parçası tespit edilmiştir.^[16]Kim, J.-S., Lee, H.-J., Kim, S.-K., & Kim, H.-J. (2018). Global Pattern of Microplastics (MPs) in Commercial Food-Grade Salts: Sea Salt as an Indicator of Seawater MP Pollution. Environmental Science & Technology, 52(21), 12819–12828. https://doi.org/10.1021/acs.est.8b04180
• Pirinç: University of Queensland’da (Avustralya) yapılan bir çalışmada bir porsiyon (100 g) pirinçte %95 oranında PE içeren 3-4 mg MP bulunmuştur.^[17]Dessì, C., Okoffo, E. D., O’Brien, J. W. ve diğ. (2021). Plastics contamination of store-bought rice. Journal of Hazardous Materials, 416, 125778. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2021.125778
• Bal: Bal arıları çevrelerinde bulunan MPlere bulaşmakta ve bunları özellikle peteklere taşımaktadırlar.^[18]Alma, A. M., de Groot, G. S., & Buteler, M. (2023). Microplastics incorporated by honeybees from food are transferred to honey, wax and larvae. Environmental Pollution, 320, 121078. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2023.121078
• 2024 yılında İtalya’da süt ve süt ürünleri üzerine yapılan bir araştırma sonucunda olgunlaştırılmış peynirde 186 MP/kg, taze peynirde 1280 MP/kg, ve sütte 350 MP/kg oranında MP tespit edilmiştir.^[19]Visentin, E., Niero, G., Benetti, F., O’Donnell, C., & De Marchi, M. (2025). Assessing microplastic contamination in milk and dairy products. Npj Science of Food, 9(1). https://doi.org/10.1038/s41538-025-00506-8
  Bu MPler üretim esnasında kullanılan plastik alet ve gereçler ile son ürünün plastik ambalajlarından kaynaklanmaktadır.
• Çiklet: Sentetik polimerler içeren 1 gram çikletin 8 dakika çiğnenmesi halinde ortalama 45 mikron boyutunda 637 MP oluştuğu tespit edilmiştir.^[20]Lowe, L., Leonard, J., & Mohanty, S. (2025). Ingestion of microplastics during chewing gum consumption. Journal of Hazardous Materials Letters, 6, 100164. https://doi.org/10.1016/j.hazl.2025.100164
• Sıcak ve soğuk içecekler: Bir çalışmada sıcak içeceklerin konulduğu tek kullanımlık dört tip plastik bardaktan MP salımlar incelenmiş ve en çok salımın 50^oC da su ile temas eden PP bardaklardan olduğu bulunmuştur.^[21]Al-Mansoori, M., Harrad, S., & Abdallah, M. A.-E. (2025). Synthetic microplastics in hot and cold beverages from the UK market: Comprehensive assessment of human exposure via total beverage intake. Science of The Total Environment, 996, 180188. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2025.180188
  Araştırmacılar haftada bir-iki defa bu kapları kullanan insanların yılda 7380-18720 MP taneciğine maruz kalabileceklerini iddia etmektedir.
• Soluduğumuz hava: Evlerde ve otomobillerde ne kadar MP bulunduğuna dair yapılan bir araştırmada çok ürkütücü sonuçlara ulaşılmıştır. Ev içlerinde metre küp başına 1-10 mikron aralığında çoğunlukla PE yapısında olan 528 MP bulunmuştur. Otomobillerde rastlanan MPlerin daha çok naylon esaslı oldukları ve metre küp başına 2232 adet oldukları tespit edilmiştir.^[22]Yakovenko, N., Pérez-Serrano, L., Segur, T., Hagelskjaer, O., Margenat, H., Le Roux, G., & Sonke, J. E. (2025). Human exposure to PM10 microplastics in indoor air. PLOS One, 20(7), e0328011. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0328011
  Erişkin kimseler yılda kabaca çevrelerinden 68000’i 10 mikronun altında olmak üzere 71000 MP parçacığı solurlar. İnsanların bünyelerine haftada bir kredi kartı büyüklüğünde MP aldıkları hesaplanmıştır.

Bireysel önlemler

MPlerin oluşumuna neden olan kaynaklar ne yazık ki yukarıda sayılanlar ile bitmiyor. Gündelik hayatımızın vazgeçilmez malzemeleri olan plastikleri yaşantımızdan uzaklaştıramayacağımız gerçeği karşısında yapabileceğimiz, ancak MPlere maruz kalmamızı azaltacak tedbirlere başvurmak. Hiç şüphesiz buradaki önerileri çoğaltmak mümkün. Plastik malzemelerin kullanıldığı ortamlarda, farklı şekilde maruz kalacağı yıpranmalar göz önüne alınarak benzeri tedbirler alınabilir.  Tavsiye niteliğindeki bazı tedbirler şöyle sıralanabilir :

• Plastik kaplar mikrodalga ve UV ye maruz bırakılmamalıdır
• Yemekler sıcakken plastik kaplara konulmamalıdır
• Plastik çay poşetlerini kullanmaktan sakınılmalıdır
• PET şişelerden su tüketimi azaltılmalıdır
• Alışverişlerde plastik torba yerine bez torbalar, fileler kullanılmalıdır
• Çamaşır ve bulaşıkları ılık veya oda sıcaklığındaki su ile yıkamak tercih edilmelidir
• Pamuklu veya pamuk oranı yüksek olan giysiler tercih edilmelidir
• Mutfakta kullanılan plastik kesme tahtaları ve servis çatal kaşıkları ve spatula vb. gibi gereçlerin ahşap olanları kullanılmalıdır
• Diş fırçaları yıpranmadan değiştirilmelidir
• Çocukların kalem diplerini, plastik pipetleri ısırmalarının önüne geçilmelidir
• MP içeren kozmetik ürünler, diş macunları kullanılmamalıdır
• Doğal katkılı sakızlar çiğnemeye dikkat edilmeli, aynı sakız uzun süre çiğnemeye çalışılmalıdır
• Bıçakları plastik olmayan tuz, biber öğütücüler kullanılmalıdır
• Trafik ve ulaşımdan kaynaklanan MPleri azaltmak için şehir içlerinde kamu taşımacılığı, şehirlerarası seyahatlerde tren ile ulaşım tercih edilmelidir

MNP’lerin insan organlarında tespiti ve olası sağlık etkileri hakkındaki en son bulgu ve gelişmeler diğer bir yazımızın konusu olacak. Bu konunun ilgisini çekenlere yakın zamanda yayımladığım popüler bir yazımı okumalarını tavsiye edebilirim.^[23]Güven, O. (2025)  Stephen Curry Ne Kadar Mikroplastik Yutmuştur? , ETP

Olgun Güven
Bilim Akademisi üyesi
Hacettepe Üniversitesi Kimya Bölümü emekli öğretim üyesi