Belleğimizdeki Benlik: Eski reklamlar bize kim olduğumuzu hatırlatıyor!

Günlük hayatımızda reklamlara oldukça sık maruz kalırız. Öyle ki bazen ne zaman, nerede izlediğimizi bile unutmuşken, bir reklamda duyduğumuz bir söz ya da şarkı zihnimize canlanır, yıllar sonra bile kendiliğinden aklımıza gelir. Hatta kimi reklamları yıllar geçse bile unutmayız ve tekrar izlediğimizde bir anda geçmişe geri dönüp benzer duyguları hissedebiliriz. Mesela, 80’lerden “On yüz bin milyon baloncuk yuttum” sözleriyle bir gazoz reklamı, bizleri aniden geçmişe geri dönmüş gibi hissettirerek, gülümsetebilir. Dolayısıyla, belki de eski reklamları izleyerek, anılarımızı yeniden hatırlamak ve geçmiş benliklerimiz hakkında düşünmek için bir kapıyı da aralamış oluruz.

Benliğimiz ve belleğimiz arasındaki ilişki

Otobiyografik anılar, bireylerin hayat hikayelerine ait, geçmişte yaşadıkları olayları hatırlamalarını içerir.^[1]Conway, M. A., & Rubin, D. C. (1993). The structure of autobiographical memory. In A. F. Collins, S. E. Gathercole, M. A. Conway, & P. E. Morris (Eds.), Theories of Memory (pp. 103–137). Lawrence Erlbaum Associates.^[2]Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288. Otobiyografik anılar hem kişisel semantik (ör., ilkokul öğretmeninizin ismini hatırlamak) hem de olayların ne kadar yoğun duygularla ve canlı hatırlandığına ilişkin kişisel epizodik bilgileri (ör., üniversite mezuniyet partinizi hatırlamak) barındırır.^[3]Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288.^[4]Rubin, D. C. (2005). A basic-systems approach to autobiographical memory. Current Directions in Psychological Science, 14(2), 79-83. Otobiyografik anılar kişiye dairdir ve benlik ile oldukça sıkı bir biçimde bağlantılıdır.^[5]Roediger, H. L. III, & Marsh, E. J. (2003). Episodic and autobiographical memory. In A. F. Healy & R. W. Proctor (Eds.), Handbook of Psychology: Experimental Psychology, Vol. 4, (pp. 475–497). John Wiley & Sons Inc.

Psikolojideki Benlik-Bellek Sistemi Modeli^[6]Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288.^[7]Conway, M. A. (2005). Memory and the self. Journal of Memory and Language, 53, 594-628.^[8]Conway, M. A. (2009). Episodic memories. Neuropsychologia, 47(11), 2305-2313.^[9]Conway, M. A., Singer, J. A., & Tagini, A. (2004). The self and autobiographical memory: Correspondence and coherence. Social Cognition, 22(5: Special issue, 491-529.^[10]Conway, M. A., Justice, L. V., & D’Argembeau, A. (2019). The self-memory system revisited: Past, present, and future. In J. H. Mace (Ed.), The organization and structure of autobiographical memory (pp. 28-51). Oxford University Press. kim olduğumuz ile geçmişte yaşadıklarımız arasındaki bağı açıklamaya çalışır. Bu modele göre, bizim “benlik” dediğimiz şey ve anılarımız birbirinden ayrı değildir; aksine ikisi sürekli etkileşim halindedir. Bir yanda, yaşadığımız olayların kaydını tutan bir sistem vardır, buna “anı belleği” diyebiliriz. Bu sistem, yaşadıklarımızı mümkün olduğunca birebir, olduğu gibi saklamaya çalışır. Yani, örneğin lise mezuniyetinizi hatırlarken, sahnedeki heyecanı, arkadaşlarınızın yüzünü ya da o günkü müziği gözünüzde canlandırabiliyorsanız, bu sistem iyi çalışıyor demektir.

Diğer yanda ise, kendimizi nasıl tanımladığımıza yönelik daha kalıcı bir sistem vardır. Bu, “Ben kimim?” sorusuna verdiğimiz cevapları içerir: inançlarımız, kişiliğimiz, değerlerimiz, hangi rollerde olduğumuz (ör., bir anne, bir öğrenci ya da bir öğretmen olmak, vb.). Bu iki sistem birlikte çalışır, yani anılar, kim olduğumuzu şekillendirir; kim olduğumuz da hangi anıları hatırlayacağımızı etkiler. Örneğin, çocukken çok utangaç biri olduğunuzu ama zamanla daha dışa dönük hale geldiğinizi düşünün. Eski benliğinize dair anılar hâlâ sizde durur, ama bugün onlara farklı bir gözle bakarsınız. Bu etkileşim, bir tür denge kurma çabası gibidir. Bellek, yaşadığımız olayları olduğu gibi saklamak ister; benlik ise geçmiş, şimdi ve gelecek “ben”lerimiz arasında bir tutarlılık kurmak ister.^[11]Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288.^[12]Conway, M. A. (2005). Memory and the self. Journal of Memory and Language, 53, 594-628.^[13]Conway, M. A. (2009). Episodic memories. Neuropsychologia, 47(11), 2305-2313.^[14]Conway, M. A., Singer, J. A., & Tagini, A. (2004). The self and autobiographical memory: Correspondence and coherence. Social Cognition, 22(5: Special issue, 491-529.^[15]Conway, M. A., Justice, L. V., & D’Argembeau, A. (2019). The self-memory system revisited: Past, present, and future. In J. H. Mace (Ed.), The organization and structure of autobiographical memory (pp. 28-51). Oxford University Press. Çoğu zaman bu dengeyi fark etmeden sürdürürüz çünkü ne kadar değişmiş olsak da bu sayede kendimizi “aynı kişi” gibi hissetmeye devam ederiz.^[16]Bluck, S., & Liao, H. W. (2013). I was therefore I am: Creating self-continuity through remembering our personal past. The International Journal of Reminiscence and Life Review, 1(1), 7-12.

Anılarımızı neden hatırlarız?

Otobiyografik belleğin benlikle olan ilişkisi bu modelde net bir şekilde vurgulanmaktadır. Fakat, akıllara gelen bir başka soru ise şudur: Anılarımızı neden hatırlarız? Alandaki çalışmalar, otobiyografik anıların, üç farklı işlevi üzerinde yoğunlaşmaktadır: sosyal, yönlendirici ve benlik devamlılığı işlevleri.^[17]Bluck, S. (2003). Autobiographical memory: Exploring its functions in everyday life. Memory, 11(2), 113–123. Benlik-Bellek Sistemi Modeli ile ilişkili olarak, benlik devamlılığı işlevi, bireyin otobiyografik anılarını hatırlayarak, benlik devamlılığını sağlaması şeklinde tanımlanabilir. Geçmiş olayları hatırlamak, geçmiş benlik ile şimdiki benlik arasında bir köprü görevi görür çünkü bu sayede şimdiki benliğe, geçmiş benlik ile ilgili bilgiler aktarılmış olur. Aynı şekilde, geçmiş benlikten sağlanan bu bilgiler, gelecekteki benliğin tutarlı olması için de bir zemin oluşturmaktadır.^[18]Bluck, S., & Alea, N. (2010). Remembering being me: The self continuity function of autobiographical memory in younger and older adults. In Self Continuity (pp. 55-70). Psychology Press.^[19]Bluck, S., Alea, N., Habermas, T., & Rubin, D. C. (2005). A tale of three functions: The self-reported uses of autobiographical memory. Social Cognition, 23(1), 91–117. Örneğin, nöropsikoloji literatüründe HCM isimli hastanın gelecek planları arasında kendi dairesine taşınmak yer almasına rağmen, aslında o dönemde bu dairenin sahibi artık kendisi değildir.^[20]Conway, M. A., Loveday, C., & Cole, S. N. (2016). The remembering–imagining system. Memory Studies, 9(3), 256-265. Bu örnekte, geçmiş benlik ve gelecek benlik arasında bilgisel bir kopukluk olduğu göze çarpmaktadır. Evin sahibi olduğu bilgisi var olmasına karşın, evin artık başkasına ait olduğu bilgisi, otobiyografik anılar yoluyla gelecek benliğe aktarılmamıştır.

Alanda gerçekleştirilen çalışmalara bakıldığında, uzun vadede benlik devamlılığı için geçmiş, şimdiki ve gelecek benliklerin her zaman tutarlı olması gerekmez. Yaşam öyküsü içerisinde var olan dönüm noktaları (ör., yurt dışına taşınmak, evlenmek vb.) veya olumsuz olaylar (ör., bir hastalığa yakalanmak/hastalığı yenmek, yakın çevreden birinin kaybı vb.), bireyin, geçmiş benliği ve değişime uğramış şimdiki benliği arasında bir bağlantı kurarak tutarsızlıktan da bir devamlılık algılamasını sağlayabilir^[21]Bluck, S., & Liao, H. W. (2013). I was therefore I am: Creating self-continuity through remembering our personal past. The International Journal of Reminiscence and Life Review, 1(1), 7-12.^[22]Ross, M., & McFarland, C. (1988). Constructing the past: Biases in personal memories. In D. Bar-Tal & A. W. Kruglanski (Eds.), The social psychology of knowledge (pp. 299–314). Cambridge University Press. (örnekler için bkz:^[23]Libby, L. K., & Eibach, R. P. (2002). Looking back in time: Self-concept change affects visual perspective in autobiographical memory. Journal of Personality and Social Psychology, 82(2), 167-179.). Örneğin bir araştırmada^[24]Libby, L. K., & Eibach, R. P. (2002). Looking back in time: Self-concept change affects visual perspective in autobiographical memory. Journal of Personality and Social Psychology, 82(2), 167-179. katılımcılardan, liseden bu yana aynı kaldığını veya değiştiğini düşündükleri benlik özelliklerini belirleyip, bunlarla ilişkili olan bazı otobiyografik anılarını hatırlamaları istenmiştir. Sonuçlara göre, eğer katılımcılar geçmiş ve şimdiki benliklerinin arasında bir değişim olduğunu düşünüyorlarsa, bu değişim ile ilişkili anıları (liseden bu yana aynı kaldığını düşündüğü benlik özelliği ile ilişkili anılara kıyasla) daha çok gözlemci perspektifinden hatırlamışlardır. Gözlemci perspektifi (i.e., hatırlama sırasında, bireyin, olayı yaşayan kendisini dışarıdan biri gibi gördüğü bakış açısı,^[25]Nigro, G., & Neisser, U. (1983). Point of view in personal memories. Cognitive Psychology, 15(4), 467-482.) literatürde, şimdiki benliğin geçmiş benlikten psikolojik olarak uzaklaştırılması fonksiyonu ile ilişkilendirilir.^[26]Sutin, A. R., & Robins, R. W. (2008). When the “I” looks at the “Me”: Autobiographical memory, visual perspective, and the self. Consciousness and Cognition, 17(4), 1386-1397. Dolayısıyla bu çalışmada, benlik değişimi içeren anıları gözlemci perspektifinden hatırlamak, lisedeki benliğin şimdiki benlikten ne kadar uzak, yani farklı olarak algılandığını ortaya koymaktadır. Bir başka çalışmada ise^[27]Ross, M., & Wilson, A. E. (2002). It feels like yesterday: Self-esteem, valence of personal past experiences, and judgments of subjective distance. Journal of Personality and Social Psychology, 82(5), 792–803.,^[28]Wilson, A. E., & Ross, M. (2003). The identity function of autobiographical memory: Time is on our side. Memory, 11(2), 137–149. katılımcılardan, bir önceki dönemde başarılı veya başarısız oldukları derslerden aldıkları notları hatırlamaları istenmiştir. Sonrasında katılımcılara, bu dersi aldıkları zamanı ne kadar yakında/uzakta algıladıkları sorulmuştur. Sonuçta, katılımcılar dersleri benzer zamanlarda almış olmalarına rağmen, iyi not alıp başarılı oldukları dersi yakın zamanda almış gibi; düşük not aldıkları dersi ise uzak zamanda almış gibi derecelendirmişlerdir. Araştırmacılar bu bulguları şöyle yorumlamıştır: İnsanlar, geçmişle kıyasladıklarında, bugünkü benliklerinin ilerlediğini görmek isterler. Dolayısıyla, bugünkü benlikleriyle uyuşmayan, başarısız olayları sanki çok daha uzun zaman önce yaşanmış gibi hatırlayarak geçmişe iterler. Buna karşılık, kendilerini iyi hissettiren, bugünkü benlikleriyle daha uyumlu olayları ise yakın zamanda olmuş gibi algılarlar. Başka bir deyişle, insanlar başarısız oldukları dönemleri “Artık geçmişte kaldı” duygusuyla uzaklaştırırken; başarılarını “Henüz yeni yaşandı” gibi hissederek bugünkü benliklerini güçlendirirler. Fakat durum her zaman böyle olmayabilir. Örneğin, sağlıklı bireylere kıyasla, depresyon tanısı almış bireylerde, gelecekte yaşanabilecek olayları olumsuz olarak hayal etmek veya kişisel başarılardan çok başarısızlıklara odaklanmak oldukça sık görülmektedir. Bu da, benliğin geçmişe göre daha iyi veya daha güçlü değil, aksine daha olumsuz değerlendirilmesine neden olabilmektedir.^[29]Alloy, L. B., Wagner, C. A., Black, S. K., Gerstein, R. K., & Abramson, L. Y. (2011). The breakdown of self-enhancing and self-protecting cognitive biases in depression. In M. D. Alicke & C. Sedikides (Eds.), Handbook of self-enhancement and self-protection (pp. 358–379). The Guilford Press.

Eski reklamları izlemek ve benlik devamlılığı

Bilimsel araştırmalara ek olarak, benlik devamlılığı işlevi ile ilgili örneklere gündelik yaşamda da rastlamak mümkün olabilir. Örneğin, eski reklamları izlemek, benlik devamlılığı işlevi ile bağlantılı olabilir mi? Literatürdeki çalışmalar benlik devamlılığı işlevinin, nostalji ile de bağlantılı olduğunu göstermiştir [literatür taraması için bkz:^[30]Sedikides, C., & Wildschut, T. (2019). The sociality of personal and collective nostalgia. European Review of Social Psychology, 30(1), 123-173. Örneğin bir araştırmada ^[31]Stephan, E., Sedikides, C., & Wildschut, T. (2012). Mental travel into the past: Differentiating recollections of nostalgic, ordinary, and positive events. European Journal of Social Psychology, 42, 290–298. , nostalji duygusu tetiklendiğinde, katılımcıların, geçmiş ve şimdiki benliklerini birbirine bağladıkları olay anlatımları (sıradan olay anlatımlarına kıyasla) daha fazla görülürken; diğer bir çalışmada^[32]Sedikides, C., Wildschut, T., Routledge, C., & Arndt, J. (2015). Nostalgia counteracts self-discontinuity and restores self-continuity. European Journal of Social Psychology, 45, 52–61., nostalji duygusunun tetiklenmesinin (olumlu veya sıradan olayları hatırlamaya kıyasla), benlik devamlılığı ile ilgili derecelendirmeleri (ör., geçmişteki benlikle bağlantılı hissetmek vb.) arttırdığı bulunmuştur. Buradan hareketle, eski reklamları izlemek, nostaljik deneyimi tetikleyerek, bireylere, o döneme ait çocukluk veya gençlik anılarını hatırlatıyor olabilir. Bu durumda bireyler, o dönemlerdeki eski benliklerine ilişkin bilgilere erişim sağlayabilirler. Erişilen bilgiler hem şimdiki benliğin hem de gelecekteki benliğin, geçmiş benlik ile tutarlı olabilmesi için faydalı olabilir. Örneğin, 2000’li yıllardaki Dr. Oetker reklamını izleyen bir birey, bu reklamları lisedeyken izlediğini ve dolayısıyla da lisede arkadaşlarıyla yaşadığı türlü gençlik anılarını hatırlayabilir. Bu anıları hatırlayarak birey, geçmiş benliği ile şimdiki benliği arasındaki farkları veya benzer kalan yönleri keşfedebilir ve bu bilgiler de gelecek benliğin tutarlılığına destek olmak için kullanılabilir. Bu durumda, eski reklamları izlemek, o dönemki anıları hatırlamaya teşvik eden bir ipucu niteliğinde olup^[33]Tulving, E., & Pearlstone, Z. (1966). Availability versus accessibility of information in memory for words. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 5(4), 381-391.^[34]Tulving, E., & Thomson, D. M. (1973). Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory. Psychological Review, 80(5), 352–373. aynı zamanda da geçmiş, şimdi ve gelecek benliklerin tutarlılığına da fayda sağlıyor olabilir.

Sonuç olarak, benlik devamlılığına, her sabah uyandığımızda dün olduğumuz ve yarın olacağımızı düşündüğümüz kişi ile aynı kişi olduğumuzu hissettiren bir işlev de diyebiliriz. Varlığı sessizce devam etse de yokluğu, ciddi durumlara yol açabilir. Alandaki çalışmalara bakıldığında, yine de bazen, patolojik veya travmatik olmayan durumlarda, bireyin, geçmiş, şimdiki ve gelecek benliğinin tutarsızlığından da bir bütünlük yakalaması mümkün olabilir, dolayısıyla tutarsızlıklarla da benlik devamlılığı sürdürülebilir. Günlük yaşamdan bir örnek olarak, belki de eski reklamları izlemek, otobiyografik belleğin benlik devamlılığı işlevini destekliyor olabilir. Eski reklamlardaki bazı detaylar, bireyleri çocukluk veya gençlik anılarını hatırlamaya teşvik edebilir. Böylece, bireylerin geçmiş, şimdiki ve gelecek benlikleri arasında bir köprü görevi üstlenebilir. Yukarıda değinilen “Eski reklamları izlemek, benlik devamlılığı işlevi ile bağlantılı olabilir mi?” ya da “Eski reklamları izlemek o döneme ilişkin diğer yaşantıların hatırlanmasını kolaylaştırabilir mi?” soruları ise gelecek çalışmalar için yeni birer araştırma konusu olabilir.