Ekim’in başlarında yüzümüzü güneye döndüğümüzde Akrep’in kalbini simgeleyen kırmızı renkli Antares’in güneybatıda batmak üzere olduğunu görürüz. Yaz ayları boyunda güneyde gördüğümüz bu yıldız kırmızımsı rengiyle dikkat çeker. Ayrıca yaz aylarında bu bölgedeki en parlak yıldızdır. Sonbaharda Antares’in soluna doğru yaklaşık 90 derece döndüğümüzde parlak beyaz bir yıldız görürüz. Antares’le yaklaşık aynı parlaklıkta olan bu yıldız Güneybalığı Takımyıldızı’nın en parlak yıldızı Fomalhaut’tur.
Hava karardıktan kısa süre sonra Antares ile Fomalhaut’un arasında yer alan Yay Takımyıldızı gökyüzündeki en yüksek konumuna yakın durumda olur. Bu sırada ışık kirliliğinin olmadığı bir yerden Samanyolu kuşağı yukarı doğru neredeyse dik olarak uzanır. Samanyolu bu haliyle güney ufkundan kuzey ufkuna kadar gökyüzünü saran bir kuşak olarak görünür.
Ayın başlarında hava karardıktan sonra Yaz Üçgeni tam tepede yer alır. Gökyüzündeki üç parlak yıldızdan, Vega, Deneb ve Altair’den oluşan bu üçgeni ilerleyen günlerde gökyüzünün batı bölgesinde görmeye başlayacağız.
Akşam hava karardığında doğu ufku üzerine bakarsak Büyük Kare’yi görürüz. Büyük Kare’nin hemen solunda Andromeda Takımyıldızı yer alır. Bu takımyıldız gökyüzünün en parlak gökadası olan Andromeda Gökadası’na ev sahipliği yapar. Andromeda Gökadası yaklaşık 4,5 milyon ışık yılı uzaklığıyla, çıplak gözle görebileceğimiz en uzak gökcismidir.
İlerleyen saatlerde bu bölgeden önce gökyüzünün en parlak yıldız kümesi olan Ülker’in, sonra Boğa, Arabacı, İkizler ve Orion takımyıldızlarının doğduğunu göreceğiz. Jüpiter bu bölgede yer alıyor. Ayın başlarında saat 03:00 civarı, ayın sonlarındaysa 01:00 civarında gökyüzünün en parlak yıldızı olan Sirius da doğunca Kış üçgenini oluşturan yıldızlar ortaya çıkmış olacak.
Yaz gökyüzünün en parlak yıldızı Arkturus tam olarak batı ufku üzerinde. Arkturus, bir dondurma külahına ya da uçurtmaya benzetilen Çoban Takımyıldızı’nda yer alıyor. Çoban dışında bu bölgede yer alan iki belirgin takımyıldız da Kuzey Tacı ve Herkül. Kuzey Tacı’nı Çoban’ın hemen üzerinde, Herkül’ü de Kuzey Tacı’nın üzerinde görmek mümkün.
Kuzeye baktığımızda her zaman görmeye alışkın olduğumuz takımyıldızları görüyoruz. Büyük Ayı gökyüzündeki en alçak konumuna geliyor ve gecenin ilerleyen saatlerinde bazı yıldızları ufkun altında kalıyor. Ejderha ve Kral takımyıldızları gökyüzünde en yüksek konumlarındalar. Kraliçe ise ilerleyen saatlerde iyice yükseliyor. Yine bu bölgede yer alan Perseus kuzeydoğu ufkundan doğuyor ve saatler ilerledikçe yükseliyor.
Kuğu’nun İncileri
Yaz Üçgeni’nin köşelerinden birini oluşturan Deneb, aynı zamanda Kuğu Takımyıdızı’nda Kuğu’nun kuyruğunu simgeler. Gökyüzünde en yüksek konumuna ulaşmış olan Kuğu, Samanyolu kuşağının üzerinde yer alır. Derin gökyüzü cisimleri bakımından Samanyolu’nun merkezinin bulunduğu Yay Takımyıldızı bölgesi kadar zengin olmasa da bu bölgede yıldız ve bulutsu yoğunluğu çok fazladır. Bu durum karanlık bir gökyüzü altında çıplak gözle bile fark edilebilir. Kuzey Amerika, Pelikan, Hilal, Lale ve Peçe Bulutsuları gibi pek çok ünlü bulutsu bu bölgede yer alır.
Kuzey Amerika Bulutsusu, Deneb’in yakınında bulunan ve şekliyle Kuzey Amerika kıtasını andıran geniş bir bulutsudur. Yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaklıkta yer alan bu bölge, genç ve sıcak yıldızların yaydığı ışınım nedeniyle parlayan hidrojenden oluşur. Gökyüzünde Ay’ın kapladığı alanın 20 katından fazla bir alan kaplayan bulutsu, düşük yüzey parlaklığı nedeniyle çıplak gözle seçilemez ancak uzun pozlamalı fotoğraflarda belirginleşir.
Pelikan Bulutsusu Kuzey Amerika Bulutsusu’nun hemen yanında yer alır. Genişliği yaklaşık 30 ışık yılıdır ve yoğun hidrojen bulutlarının yanı sıra karmaşık toz yapılarıyla dikkat çeker. İçinde yeni yıldız oluşumları devam eder. Bu genç yıldızların güçlü morötesi ışınımı çevredeki gazı iyonlaştırarak bulutsunun parlamasını sağlar.
Lale Bulutsusu yaklaşık 6.000 ışık yılı uzaklıkta bulunan parlak bir bulutsusudur ve bir laleyi andırdığı için bu adla anılır. Yaklaşık 30 ışık yılı genişliğindeki bulutsu, genç ve sıcak yıldızların yaydığı morötesi ışınlarla parlayan iyonlaşmış hidrojen gazı ve çevresindeki toz yapılarıyla dikkat çeker. Ayrıca bulutsunun çevresinde, güçlü rüzgârlarıyla çevreyi şekillendiren parlak yıldızlar ve hatta ünlü Cygnus X-1 kara deliği sistemi de bulunur.
Hilal Bulutsusu, yaklaşık 4.700 ışık yılı uzaklıkta yer alır. Merkezinde yer alan WR 136 adlı çok sıcak ve parlak bir Wolf–Rayet tipi yıldızın güçlü yıldız rüzgârlarının, yine bu yıldızın daha önce dışarıya attığı gaz katmanlarıyla çarpışması sonucu oluşmuş. Bulutsunun görünümü bir hilali andırdığı için bu adla anılır. Özellikle bir teleskopla bakıldığında hilal şekli gözle seçilebilir.
Peçe Bulutsusu yaklaşık 8.000 yıl önce gerçekleşen çok büyük bir süpernova patlamasının kalıntılarından oluşmuş geniş bir yapı oluşturur. Dünya’dan yaklaşık 2.400 ışık yılı uzaklıktaki bu yapı, gökyüzünde 6 Ay genişliğinde bir alan kaplar. İnce iplikçikler halinde uzanan parlak gaz bulutları, patlamada fırlatılan maddenin çevredeki yıldızlararası ortamla etkileşmesi sonucu oluşmuştur. Peçe Bulutsusu, Batı Peçe (Cadı Süpürgesi), Doğu Peçe olarak iki ana bölgeye ayrılır. Bulutsunun parlak bölgeleri bir teleskopla bakıldığında gözle seçilebilir.
Ekim’de Gezgenler
Merkür ay boyunca akşam gökyüzünde. Ancak ufka çok yakın konumda. Ay sonuna doğru gezegen Güneş’ten yaklaşık bir saat sonra batıyor olacak bu sayede kısa da olsa görülebilir.
Venüs sabah gökyüzünde ve girerek ufkun üzerinde alçalıyor. Gezegen ayın ilk günleri Güneş’ten yaklaşık iki saat önce doğuyor. Bu sırada hava henüz aydınlanmaya başlamamış oluyor. Ayın sonlarında gezegen havanın aydınlanmaya başlamasıyla birlikte doğuyor. 19 Ekim sabahı Venüs ve Ay yakın konumda olacaklar.
Mars batıda, günbatımından sonra ufka çok yakın konumda. Güneş’ten yaklaşık bir saat sonra batıyor. O nedenle gözlem süresi çok kısa. Parlaklığı da çok azalmış olduğundan gezegeni görmek zor.
Satürn güneş battığında güneydoğu üzerinde yer alıyor. Gezegen ayın başlarında neredeyse tüm gece gökyüzünde kalıyor. Gezegeni sarımsı rengi ve parlaklığı sayesinde gökyüzünde seçmek kolay. 5 Ekim akşamı Ay ve Satürn yakın konumda olacaklar.
Jüpiter artık geceyarısından önce doğuyor. Gezegen parlak kış yıldızlarının arasında yer alıyor. 13/14 Ekim gecesi Jüpiter ve Ay yakın konumda olacaklar.
Hazırlayan: Alp Akoğlu
Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. İçerik kullanım koşulları için tıklayınız.
