Yurt dışındaki Profesörler Senato Gündeminde

1966 yılından bir Senato Tutanağı

4 Şubat 1966 tarihli Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi’nde bir konuşma metni yayınlanıyor.^[1]“Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi”. 5. Toplantı Yılı, 41inci Birleşim, Cilt: 32. 4.2.1966 Cuma. S. 424–430.
http://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/CS__/t05/c032/cs__05032041.pdf Konuşma CHP Grubu adına Ordu Senatörü Şevket Köksal tarafından yapılıyor. İstanbul Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Ege Üniversitesi ve Ortadoğu Teknik Üniversitesi bütçeleri üzerine yapılan bu konuşmanın içinde yurt dışında çalışan otuz bir bilim insanının isimleri veriliyor. Konuşmacı yürürlükte olan 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu’nun akademik yükseltme ve personel rejiminin bu başarılı bilim insanlarını geri kazanmayı zorlaştırdığını belirtiyor. Terfi sisteminin liyakat veya üretime değil, “sabit bekleme sürelerine” (kıdeme) dayandığı vurgulanarak yurtdışındaki bilim insanlarının Türkiye’de kendi başarılarına layık pozisyonlar bulmalarını olanaksızlaştırdığı belirtiliyor.

Senatör Köksal durumu şöyle ifade ediyor:

Ancak; üniversitelerimizde öğretim üyesi yetiştirilmesinde mahfuzlu tatbikatların olduğunda işaret etmek isterim. 4936 sayılı Üniversiteler Kanununun getirdiği terfih mekanizması öğretim, eğitim ve teknikteki ilerlemenin zaman mefhumunu değerlendirmesindeki inkişafa tamamen uymamaktadır.

Zira bu kanuna göre terfihte esas, beklemektir. Asistan, seneler geçmeden doktora yapamaz. Doktora yaptıktan sonra senelerini doldurmadan doçent olamaz ve doçent, seneler geçmeden profesör olamaz.

Hülâsa: Bir genç asistan dehâ olsa, fevkalâde araştırmaları olsa, orijinal eserler verse
7 senesini geçirmeden doçent olamaz.

Bu dahi çok nadir bir mazhariyettir. Demek ki, sistemimiz kabiliyetleri teşvik etmiyor.
Sistemimiz zamanın iyi değerlendirilmesine itibar da etmiyor.

Hâlbuki Garp bu usulü terk etmiştir; Garpta, terfihte esas: Genç kabiliyetlerin çalışma gücü, araştırma gücü ve eserlerine göre tayin ve tespit edilir. Oralarda geçecek seneleri doldurmak yerine eser verme, bilgiyi artırma ve araştırma gücünü kazanma yarışı terfihte esastır.

Nitekim birçok kabiliyetlerimiz Türkiye’de bulamadıkları bu imkânı Amerika, İngiltere ve Avrupa da bulmaktadırlar. Ve çok genç yaşlarda da eserleriyle, araştırmaları ile temayüz edip hoca olarak o memleketlerin üniversitelerinde vazife görmektedirler.

***

Yüce Heyetinize bir fikir vermek için yalnız teknik sahada, yalnız Amerika araştırmaları ile ve eserleriyle temayüz etmiş bazı Türk profesörlerinin isimlerini ve çalıştıkları üniversitelerin isimlerini yüksek müsamahanıza sığınarak arz ediyorum.

Ve Köksal, (bu yazıda yer verilecek isimlerin de bulunduğu) bilim insanları listesini sunduktan sonra şöyle devam ediyor:

Yukarda sizlere yalnız, kimya, makina, inşaat, tatbikî mekanik, matematik, nükleer elektronik, fizik, Teorik ve nükleer, fizik sahasında 31 profesörün ismini saymış bulunuyorum. Eğer daha iyi tetkik edilebilirse; ayrıca Avrupa, İskandinav memleketleri ile Kanada’daki Türk profesörlerin adedi bu miktarın çok üzerindedir. Bunun yanında diğer sahalarda ve bilhassa tıpta bu miktar çok daha kabarıktır. Şimdi, bu Türk profesörler Türkiye’ye gelirlerse üniversite kanunlarımızla kendilerini profesör olarak alamayız. Doçent olarak da alamayız. Hatta yaşları 35’i geçmiş ise asistan olarak dahi alamayız.

Bunun yanında, millî gururumuzu rencide edecek yegâne yol yabancı bir tabiiyete girerlerse profesör olarak Türkiye’ye gelip vazife görebilirler.

Elde edilen verilerle geliştirilmiş yeni liste

Yakın zamanda yaptığımız bir çalışma sırasında listedeki isimlerin birçoğunun bilimsel katkılarını inceleme fırsatı bulduk.^[2]Eden, A. ve Karabudak, E. “Erdal İnönü’nün Matematik Bibliyografyası: bir güncelleme”. Eylül 2026’da e-kitap olarak çıkacak. Bilim insanlarının yurt dışında yaptıkları doktora tezlerine ProQuest veri tabanından ya da tezlerini tamamladıkları üniversitelerin kütüphanelerinden ulaştık. Şanslı olduğumuz nadir durumlarda hem tezin dijital kopyasına, hem de tezin içinde bir özgeçmişe ulaştık. Eğitim bilgilerinin bir kısmını bu şekilde elde ettik.

Listedeki bilim insanlarının bir kısmının daha sonra TÜBİTAK bilim ödülüne layık görülmüş olmaları listenin ne kadar iyi hazırlandığını gösteriyor. Yine de listenin o dönem yurt dışında çalışan bilim insanlarını tam kapsamadığını fark ettik. Bu durum Senatör Köksal tarafından da belirtiliyordu. Listeyi elimizdeki verilere göre genişlettik ve bu genişletilmiş listedeki bilim insanları için detaylı bir tablo oluşturduk, bu tablodan çıkan genel bir resim olduğuna inanıyoruz. Yurt dışında başarılı kariyerler sürdürmüş olan bu bilim insanları hakkında ölümlerinden sonra uzun süre hizmet ettikleri kurumlar tarafından anma yazıları hazırlanmıştı. Bu kaynakları listelemedik, akıllı tarama sayesinde okuyucunun rahatlıkla bu çevrimiçi kaynaklara ulaşabileceğini düşünüyoruz.

Tablo: Yurt dışında çalışan 29 + 9 akademisyen

Listede bulunan iki akademisyenin izini süremedik, verilen isimlerin doğru olmadığını düşünüyoruz. Eklediğimiz dokuz yeni isim ise bibliyografya güncelleme çalışmamız sırasında karşımıza çıktı, listemizin hâlâ kapsayıcı olduğunu iddia etmiyoruz.

Bariz hataları düzelttikten sonra elde ettiğimiz listedeki  bilim insanlarının 1966 yılındaki yaşlarını ve TÜBİTAK Bilim Ödülü alanların ödülü aldığı yılı, ayrı kolonlarda gösterdik. 1966’da sonra herhangi bir dönemde Türkiye’de çalışmış olanlar en solda yıldızla işaretlendi.

Cumhuriyetin ilk elli yılında Türkiye’de bilim ve teknoloji konusunda çalışan araştırmacıların bu yarı işlenmiş verileri daha iyi değerlendirebileceklerine umuyoruz.