Ekimde gecenin erken saatlerinde, yazın gördüğümüz takımyıldızların birçoğu hâlâ gökyüzünde. Ancak artık daha erken batıyorlar. Doğudaysa sonbaharın takımyıldızları yükseliyor. Gecenin ilerleyen saatlerinde kışın parlak yıldızları da bu takımyıldızlara katılıyor.
Akşam hava karardıktan sonra doğuya baktığımızda bu bölgedeki en belirgin şekillerden biri olan Büyük Kare’yi görebiliriz. Kanatlı At yani Pegasus Takımyıldızı’nın gövdesini simgeleyen bu şekli, birbirine yakın parlaklıktaki dört yıldız oluşturuyor. Büyük Kare’nin içindeki yıldızlar sönük olduğundan bu kare şeklini gökyüzünde bulmak zor değil. İlerleyen saatlerde Büyük Kare’yi daha yüksekte, güneydoğu yönünde görebiliriz.
Büyük Kare’nin kuzeydoğu köşesi Andromeda Takımyıldızı’na ait. Bu takımyıldızda bulunan Andromeda Gökadası, karanlık bir gökyüzü altında çıplak gözle görülebilir. Yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki gökada, küçük bir bulut parçasını andırıyor. Bir dürbünle bakıldığında parlak merkezi ve çevresindeki daha sönük bölümü seçilebilir. Ancak fotoğraflarda gördüğümüz sarmal kollarını bu şekilde görmek kolay değil.
Güneye döndüğümüzde, Samanyolu kuşağının batıya doğru kaymış olduğunu görebiliriz. Kuşak hava yeni karardığında ufuktan neredeyse dik olarak yükselir. Akrep takımyıldızı artık ufkun altına inmeye başlamış olsa da, Yay Takımyıldızı bu sırada hala en yüksek konumuna yakındır. Akrep ve Yay takımyıldızlarının erkenden batmasıyla, onların yerini alan Oğlak ve Kova alır. Bunlar özellikle şehirden gözlem yapanlar için seçilmesi zor takımyıldızlardır. Bu bölgedeki en dikkat çekici yıldız, Güney Balığı Takımyıldızı’ndaki Fomalhaut’tur. Çevresinde benzer parlaklıkta yıldız bulunmadığından gökyüzünde tanınması kolaydır.
Yaz Üçgeni hava karardığında gökyüzünde hâlâ yüksek konumda yer alıyor. Üçgeni oluşturan Vega, Deneb ve Altair, bu bölgedeki en parlak yıldızlar. Vega Lir’de, Deneb Kuğu’da, Altair ise Kartal Takımyıldızı’nda yer alıyor. Gece ilerledikçe bu yıldızları batıda, giderek alçalırken göreceğiz. Yaz aylarında gökyüzünde tepeye yakın konumlarda gördüğümüz Çoban, Kuzey Tacı ve Herkül takımyıldızları da gecenin ilk saatlerinde batı ufkunun hemen üzerinde yer alıyor.
Kuğu ve Kartal, Samanyolu kuşağı üzerinde bulunuyor. Işık kirliliğinin olmadığı bir yerden bakıldığında Samanyolu bu bölgede belirgin. Özellikle Kuğu’nun çevresi dürbünlü gözlemciler için ilgi çekici bir bölge.
Kuzeyde Büyük Ayı ufka yakın konumda. Buna karşılık W biçimiyle kolayca tanınan Kraliçe kuzeydoğuda yükselmiş oluyor. Kraliçe’nin altında Perseus yer alıyor. Bu iki takımyıldızın arasında bulunan Çift Küme, dürbünle gözlenebilecek en güzel gökcisimlerinden biri. Çıplak gözle silik bir leke gibi görülen kümeler, dürbünle bakıldığında aynı görüş alanında iki ayrı yıldız topluluğu olarak seçiliyor.
Doğuya yeniden baktığımızda, ilerleyen saatlerde Ülker’in yükseldiğini görebiliriz. Küçük bir kepçeye de benzetilen bu yıldız kümesi Boğa Takımyıldızı’nda yer alır. Ülker yükseldikten sonra Boğa’nın parlak yıldızı Aldebaran turuncu rengiyle onun biraz altında dikkat çeker. Onun solunda, kuzeydoğu yönünde görülen parlak yıldızsa Arabacı Takımyıldızı’ndaki Kapella.
Gece ilerledikçe Orion ve İkizler de doğacak. Orion’u, kemerini simgeleyen yan yana dizilmiş üç yıldızdan tanımak kolay. Daha sonra Sirius’un da doğmasıyla kış gökyüzünün parlak yıldızları ortaya çıkacak. Sirius, Orion’daki Betelgeuse ve Küçük Köpek’teki Prokyon, Kış Üçgeni’ni oluşturuyor.
Kraliçe’nin iki yıldız kümesi
Kraliçe Takımyıldızı ekim akşamlarında kuzeydoğuda yükselmiş oluyor. Beş parlak yıldızının oluşturduğu W biçimi sayesinde bu takımyıldızı gökyüzünde tanımak kolay. Samanyolu kuşağında yer alan Kraliçe, açık yıldız kümeleri bakımından zengin bir bölge. Bir dürbünle bile burada çok sayıda yıldız görebiliriz. Takımyıldızdaki Messier Kataloğuna da girmiş olan iki yıldız kümesi M52 ve M103, küçük teleskoplarla gözlem yapanlar için de güzel birer hedef.
Açık yıldız kümeleri, aynı gaz ve toz bulutundan doğmuş yıldız topluluklarıdır. Ülker ve Çift Küme de bu tür kümelerdir. M52 ve M103 bunlar kadar belirgin olmasalar da karanlık bir gökyüzü altında dürbünle görülebilirler. Yıldızlarını tek tek seçmek ve kümelerin biçimlerini görmek içinse bir teleskop kullanmak gerekir.
M52’yi bulmak için Kraliçe’nin parlak yıldızlarından yararlanılabilir. W’nin bir ucunu oluşturan Caph ile onun yanındaki Schedar’ı bulduktan sonra Schedar’dan Caph’a doğru bir çizgi çizip bu çizgiyi Caph’ın ötesine, iki yıldız arasındaki uzaklık kadar uzattığımızda M52’nin bulunduğu bölgeye ulaşırız. Küme, dürbünle bakıldığında küçük ve puslu bir leke gibi görünür. Teleskopla bakıldığındaysa bu lekenin çok sayıda sönük yıldızdan oluştuğu anlaşılır. Kümenin kenarındaki parlak yıldız da dikkati çeker.
Yaklaşık 5 bin ışık yılı uzaklıktaki M52, yıldız bakımından kalabalık bir küme. Gökyüzünde kapladığı alanın çapı, dolunayın çapının yaklaşık yarısı kadar. Küçük bir teleskopta düşük büyütmeyle bakıldığında, küme ve çevresindeki yıldızlar birlikte görülebilir. Büyütme biraz artırıldığında kümenin sönük yıldızları daha kolay ayırt edilir. Fotoğraflarda M52’nin yakınında bulunan Kabarcık Bulutsusu da görülebilir.
M103 ise W’nin öteki tarafında, Ruchbah yıldızının yaklaşık bir derece kuzeydoğusunda bulunuyor. Bu uzaklık gökyüzünde yaklaşık iki dolunay çapına karşılık geliyor. Ruchbah’ı dürbünün görüş alanına aldıktan sonra yakın çevresini tarayarak kümeyi bulmayı deneyebiliriz. Ancak M103 küçük olduğundan ilk bakışta gözden kaçabilir.
Teleskopla bakıldığında M103’ün belirgin yıldızları üçgeni andıran bir şekil oluşturur. M52’ye göre daha az sayıda yıldız seçilir ve küme gökyüzünde daha küçük bir alan kaplar. Kümenin dikkat çekici özelliklerinden biri, merkezine yakın konumdaki kırmızı dev yıldızdır. Çevresindeki mavi-beyaz yıldızlardan farklı rengi, yeterli açıklıktaki bir teleskopla fark edilebilir. Fotoğraflarda bu renk farkı çok daha belirgindir.
Ekimde Gezegenler
Merkür ay boyunca akşam gökyüzünde. Gezegen 12 Ekim’de Güneş’ten görünür olarak en uzak konumuna ulaşacak. Ancak ufkun üzerinde fazla yükselmediğinden görülmesi zor. Ayın ilk yarısında, dürbün yardımıyla günbatımından kısa süre sonra batı-güneybatı ufkunun hemen üzerinde görülebilir. Bunun için ufkun açık ve havanın temiz olması gerekiyor. 12 Ekim akşamı Merkür ve ince hilal evresindeki Ay yakın konumda olacaklar. Ancak ufka yakınlıkları nedeniyle ikisini de görmek zor. Ayın sonlarına doğru gezegen Güneş’e yaklaşarak gözden kaybolacak.
Venüs ayın başlarında akşam gökyüzünde, batı-güneybatı ufkuna çok yakın konumda. Çok parlak olmasına karşın Güneş’ten kısa süre sonra battığından gözlem süresi çok kısa. Gezegen ilerleyen günlerde ufukta alçalarak gözden kaybolacak. Venüs, 24 Ekim’de Güneş’le aramızdan geçecek ve artık sabah gökyüzünde yer alacak.
Mars gece yarısından sonra doğuyor ve sabaha kadar gökyüzünde kalıyor. Gezegeni sabah hava aydınlanmadan önce doğu ve güneydoğu yönlerinde yükselmiş olarak görmek mümkün. Yengeç Takımyıldızı’nda bulunan Mars, turuncu rengi sayesinde kolayca tanınabilir. Gezegen ay boyunca giderek daha erken doğacak ve parlaklığı biraz artacak. Bu sırada gökyüzünde Jüpiter’le arasındaki uzaklık da azalacak. 5 Ekim sabahı Mars ve Ay yakın konumda olacaklar.
Jüpiter ayın başlarında Mars’tan yaklaşık bir buçuk saat sonra doğuyor. Aslan Takımyıldızı’nda bulunan gezegen, çevresindeki yıldızlardan ve Mars’tan çok daha parlak olduğundan kolayca tanınabilir. Günler ilerledikçe daha erken doğan Jüpiter’i gözlemek için en uygun zaman sabah hava aydınlanmadan öncesi. Bu sırada gezegen ufkun üzerinde iyice yükselmiş oluyor. 6 Ekim sabahı Jüpiter ve hilal evresindeki Ay yakın konumda olacaklar.
Satürn bu ay gözlem için çok uygun konumda. 4 Ekim’de karşıkonumda yani gökyüzünde Güneş’in tam karşı yönünde bulunacak. Bu tarihte günbatımıyla doğacak ve gündoğumuna kadar gökyüzünde kalacak. Sarımsı rengiyle dikkat çeken gezegeni akşam doğuda, gece yarısı civarı güneyde görmek mümkün. 24 Ekim akşamı Satürn ve dolunaya yaklaşan Ay yakın konumda olacaklar.
Hazırlayan: Alp Akoğlu
Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. İçerik kullanım koşulları için tıklayınız. (CC-BY-NC)
